Showing posts with label GIAO DUC. Show all posts
Showing posts with label GIAO DUC. Show all posts

Saturday, February 26, 2022

french education in Vietnam the work of Dr. Duong Duc Nhu

 https://usvietnam.uoregon.edu/en/11111-2222-1/

https://usvietnam.uoregon.edu/en/11111-2222-1/


SOCIETY & CULTURE
Objectives and Methodology for the Study and Research of Education in Vietnam during French Occupation: A Five-Dimension Approach


Published 2 months ago

on January 9, 2022









By © Dương Đức Nhự (Posthumous), London School of African and Asian Studies; Ph.D. Educational Leadership, Southern Illinois University.

with an introduction, editing, and commentaries by W.N. Duong Nhu-Nguyen

I. INTRODUCTION: The need to look at the past, and how?

The 21st century has seen what seems to be a reemergence or rejuvenation of scholarly research work on education in Vietnam during the 20th Century’s French colonization. Such a collective body of work typically came from Vietnam and often dealt with the topic descriptively for historical purposes. Perhaps the impetus is a response to Vietnam’s modernization, a coming-of-age tour-de-force: Because the post-Doi Moi era has brought about the creation of civil societies to advocate for social changes, there is a need, whether conscious or subconscious, for Vietnamese scholars to re-examine root causes and the past colonial setting that precipitated what today’s Vietnamese leadership has always proclaimed proudly as the “Vietnamese revolution” of 1946-1975. Communist leaders might incline to describe colonial education as brutally oppressive in order to fortify the need for an ideological revolution brought about by the proletariat whom the French kept out of the educated class. Of late, many scholars, authors, and historians have raised the issue of whether the Vietnamese “revolution” that brought about decolonization was a “communist revolution,” or whether it was a national revolution, a result of Vietnamese patriotism, on behalf of all Vietnamese including the French-educated.

At the end of the Vietnamese War (and, hence, the inception of a Vietnamese American diaspora), in 1975, Dr. Duong Duc Nhu, formerly University of Saigon’s associate professor of English and Applied Linguistics and a former Fulbright Scholar sent by the Republic of Vietnam to Southern Illinois University, opined that French education in Vietnam should be observed and studied in five identified dimensions. In his view, a single, one-path research focus is not adequate to help readers understand and analyze the forces that governed and drove Vietnamese learners during the French occupation. Accordingly, he performed this five-dimensional study and documented it in his 542-page monograph of limited distribution, written in English, supported with footnotes, endnotes, and a bibliography, currently on microfilm at Southern Illinois University, titled Education in Vietnam under French Domination 1862-1945 (pub. 1978). This article describes such a multidimensional approach and presents its justification and results.

II. PREMISE: A prolonged national crisis and chaos such as the French occupation of monarchic and agricultural Vietnam during the 20th Century deserve multi-dimensional empirical scrutiny free from propaganda or geo-political bias.

The five-dimensional approach is necessary because the complexity of the colonial era and its stressful impact upon Vietnam’s learning public dismantled the country’s age-old learning culture, challenged the ethics of its traditional educational structure, and subjected Vietnamese students to pro-longed chaos: Never before were generations of Vietnamese scholars and students made to face and absorb three different linguistic and cultural systems almost contemporaneously:

1) the traditional Chinese-based Han Tu and its Vietnamese derivative chu Nom. (For centuries, the development of chu Nom evidenced Vietnam’s independent and creative spirit against Chinese characters as the principle means of learning and upward mobility; although Chu Nom became very popular among the Vietnamese public, and was frequently used in native literature, Chu Nom was never formally adopted as the official written language of ancient Vietnam, especially in national examinations);

2) the modern chu quoc ngu, using the Roman alphabet and representing the fresh “wind” of the 20th century, accompanied by Catholicism as an addition to Vietnam’s harmonized religious life (20th-Century Vietnam’s religious life consisted of Catholicism, Buddhism, and Taoism, which were cemented together into philosophical coherency by the people’s uniform adherence to the culture’s practice of ancestor worship, regardless of social class or religion); and

3) the newly arrived European model of Latin and French, which, as aided by Catholic schooling for converted Vietnamese, also represented the exotic and the powerful – that advanced by the colonist government especially in CochinChina (Nam ky).

During French occupation, the sufferings of the educated class — holding on to its roots and traditions while struggling to adopt newer ways — were amply evidenced by the works and lives of scholars, creative writers and poets: to name a few:

(1) “tiến sỹ” (Confucian “Ph.D.” holder) and poet Nguyen Khuyen;

(2) traditionally schooled Tu Tai Tran Te Xuong, a poet-satirist;

(3) well-admired resistant-cum-conformist poet Tan Da Nguyen Khac Hieu;

(4) Cu Nhan Huan Dao Vu Khac Tiep (the most recent, and perhaps the last, yet ironically higher-ranked, successor to Cao Ba Quat’s public-teaching post in Son Tay; Cao Ba Quat (1809-1855) was a progressive disillusioned mandarin nationally admired for being a language prodigy in his youth, and for his prolific and sophisticated poetry mostly written in Chinese. He led an unsuccessful revolt against the Nguyen Dynasty as a strategist for montagnard rebels, during his tenure as the official teacher for Quoc Oai District, in the province of Son Tay, west of Hanoi). The mandarin-poet died with his cause; his extended family were also executed for treason by the Nguyen royal court);

(5) the nostalgic Vu Dinh Lien (author of the famous, poignant mid-20th-century poem about “the old teacher of Chinese characters selling his calligraphy on the street” – these verses were learned by heart by generations of Vietnamese (Ong Do Gia “…bay muc tau giay do, ben pho dong nguoi qua…”).

III. DESCRIPTION OF THE FIVE DIMENSIONS: Horizontal, Chronological, Territorial, Vertically Structural, and Content-Based

A thorough study of France’s educational system implemented in occupied Vietnam (consisting of Tonkin and Annam, the two protectorate states, and colonized French Cochinchina) should be conducted and presented from five different angles. Each dimension should have its own objectives of the investigation. The result should lead to empirical data and verification that support the following five observations:

1. FIRST DIMENSION — the horizontal dimension:

This first dimension reveals three patterns of education that coexisted in Vietnam under French occupation, for the most part. In other words, for 83 years (1862-1945), the French implemented three different types of education: Confucian Education; French Education; and Franco-Vietnamese Education. After 1919, the first type, the Confucian model, was extinguished, but its remnant remained in the populace, while the other two types continued to co-exist.

In the first pattern, pre-colonial Vietnam’s free and secular education continued from 1862 to 1919, based on Confucianism, with Chinese characters as the official medium of instruction (i.e., traditional “Confucian Education,” Nho hoc). This pattern of education existed in Vietnam long before the French arrived, from the 10th century to the end of the second decade of the 20th century. This first pattern neglected physical exercises and stressed ethics built on the Confucian “gentleman’s” mode of behaviors (for example, the five virtues: compassion, gratitude, manners, wisdom, and credibility). The French abolished this pattern of Confucian Education in 1919.

Specifically, the Confucian Education pattern did not survive long in Cochinchina after 1867, when the French occupied the remaining Western provinces of Southern Vietnam (ba tinh mien Đong Nam Ky) by force and then by treaty. In Tonkin, Confucian Education officially survived until 1915, and, in Annam, until 1919.

In the second pattern, authentic French education was transplanted into Vietnam, reserved primarily for French children who lived in Vietnam. This pattern of French Education enjoyed high social prestige and the best support from French administrators.

This imported pattern of education was termed “French,” or “metropolitan” in Indochina, modeled after the educational system available in nineteenth-century France. It was basically reserved for the French, and naturalized French children living in Vietnam, as well as for a very limited number of Vietnamese children enjoying such educational privilege, or children of other nationalities living in Vietnam. Substantively, this pattern of education had relatively higher quality and not just social prestige, compared to the traditional Confucian pattern, or the Franco-Vietnamese pattern (described below).

In the third pattern, the French designed a Franco-cum-indigenous concept, or Franco-Vietnamese Education, using Vietnamese as the medium of instruction from primary to higher education. This pattern was instituted for the whole of Indochina in 1918, tailored to the practical conditions of the local environments in order to further French interest (although it later bore certain aspects of a French “mission civilisatrice” bestowed upon the indigenous population, as per the more liberal policy and agenda of Governor-General Albert Sarraut (1911-1913).

This third pattern was basically modelled after the French pattern in terms of organization and curriculum, with some adaptation to the practical conditions of local environments. This pattern covered two different periods, depending on the territory(ies) involved:
In Cochinchina, Franco-Vietnamese Education was installed right away in 1862, when the French successfully took over the three Eastern provinces of Southern Vietnam (ba tinh mien Tay Nam Ky).
In Annam and Tonkin, which became French protectorates in 1884, Franco-Vietnamese Education was organized approximately more than twenty years later. Assumably, the existing traditional Confucian Education system filled such a 20-year gap, beginning in 1862, administered by the Vietnamese royal court.)

2. SECOND DIMENSION — the chronological dimension:

This second dimension should be presented as a chronology of French fundamental reforms gradually or incrementally implemented from 1862 to 1945. The objective of this chronological scrutiny should be to bring out the general direction of, and the policy behind, educational practices and development designed and implemented by France. Hence, the administrative organization of each system of reform implemented should be reported. In that sense, a descriptive approach is required, in order to support and document policy analyses.

Attempts should be made to report from the diachronic viewpoint the fundamental educational reforms carried out by the French during the period of 1862-1945. This author believes that these reforms reflected a consistent general direction and implementation of various educational policies followed by French administrators during the entirety of the French occupation. These reforms were not piecemeal reactive measures to cope with exigencies or to meet ad hoc indigenous needs.

From a synchronic viewpoint, the administrative organization of the educational system implemented under each reform should also be described, with the focus on the controlling mechanism and decision-making structure for each reformed system. In summary, the overall format of administrative organization remained relatively static since 1931 (the descriptive documentation of cumulative previous reforms was published for an exhibition at the International Colonial Fair in Paris in 1931).

3. THIRD DIMENSION -– the territorial dimension:

This third dimension is necessary because Vietnam under French occupation was divided into three territories. In order to preempt Vietnamese political uniformity as the root of protest, French rulers wanted to capitalize on Vietnam’s existing history of regionalism (fortified by hundreds of years of conflicts between Trinh and Nguyen Lords, both proclaiming to serve the Le Emperor seated in the “northern City of the Flying Dragon, land of the 1000 years of culture” (thanh Thang Long, ngan nam van vat) (today’s Hanoi). The Trinh-Nguyen conflict was followed by territorial wars between descendants of the Nguyen Lords and the Tay Son rebels).

To realize this “division-to-rule” goal, France divided Vietnam into three states: two protectoral states (North and Central) and one colony (South). Accordingly, under the territorial dimension, the presentation should include:

a) description of the French educational system applied to the colony of Cochinchina, divided into two successive periods: (i) the period ruled by the Admiral-Governors, 1862-1879, and (ii) the period ruled by the civilian Governors, 1879-1945; and

b) description of the educational system applied to the protectorate states of Annam (central Vietnam where the Emperor resided) and Tonkin (northern Vietnam, considered to be the origin of nation-building, and the center of traditional Vietnamese intellectual and creative life). Description of the two protectorate states’ educational system should be distinguished and contrasted against that found in the colony of Cochinchina (Southern Vietnam, considered to be the most agriculturally and commercially prosperous region).

More specifically, Annam and Tonkin should be studied together because they both became French protectorates in 1884, and, as a result, bore common educational characteristics because of contemporaneous implementation. In fact, the French had learned several lessons and had experienced the local environment in their educational dealings in Cochinchina before they started a system of education for the two protectorate states. Cochinchina, therefore, should be studied separately from Annam and Tonkin, not only because of the geographical, political, and administrative division designed by the French but also because, as a French colony, Cochinchina had offered French rulers the opportunities to experiment with what they wanted to do in education for native Vietnamese. Although historically, the Court of Hue was found to be involved in anti-French activities and resistance movements started in Cochinchina, these interferences were on military and political grounds, rather than as educational protests.

4. FOURTH DIMENSION – the vertically structural dimension:

This fourth dimension is based on the five successive levels of education organized by the French: elementary, primary, advanced primary, secondary, and higher education. As to higher education, for the whole of Indochina (consisting of Vietnam, Cambodia, and Laos), only one university existed: the Indochinese University founded in Hanoi in 1907.

The aforementioned five levels of education, including the two sublevels (primary and advanced primary), only came into existence under French occupation. The distinction among the three principal levels of education (primary, secondary, and higher education) did not clearly exist in Vietnamese traditional schooling. The three principal levels under French occupation were subdivided as follows:
Primary education in French-dominated Vietnam consisted of three successive cycles: (1) the elementary cycle (three years), (2) the primary cycle (three years), and (3) the higher-primary cycle (four years).
Secondary education consisted of two years of study before 1927 and was changed into three years thereafter.
Higher education generally required from three to seven years. The whole length of higher education depended on the institution and the specialty chosen.

5. FIFTH DIMENSION — the content-based dimension:

Last but not least, the fifth dimension is subject matter- or content-based. This dimension should include an examination of the three subject-matter types of education dispensed at various schools in Vietnam, namely General Education, Technical Education, and Physical Education. Other types of education such as adult education, mass education, special education, and the like, were not officially organized by the French administration. As part of the analysis under this “content” dimension, one must ask why these specialized or supplemental types of education were neglected or ignored, and what impact such inadequacy created on the inhabitants of French Indochina.

IV. IMPORTANT DEFINITIONS: Geographical names that carry significant historical and “educational” meanings

To lay the foundation for the scrutiny, at a minimum, five geographical terms need explanation and clarification, based on terminologies used during the Nguyen Dynasty and French occupation: (1) Vietnam, (2) Annam, (3) Tonkin, (4) Cochinchina, and (5) Indochina.

(1) Vietnam: Vietnam was a unified nation prior to the French occupation. The country got this name in the early nineteenth century when Emperor Gia Long, a descendant of the Nguyen Lords and founder of the Nguyen Dynasty, came to the throne in 1802, having successfully united the Southern and the Northern parts of the country after approximately 300 years of civil wars among three rulers: the Nguyen Lords, the Trinh Lords, and the Tay Son Brothers, all of whom allegedly supported the Le Emperors.

(2) Annam: During the French occupation, the Vietnamese were referred to by the French as Annamites, as French divided Vietnam into three separate states, Cochinchina, Annam, and Tonkin, forming the French Union of Indochina. Annam as a state of Indochina refers to Central Vietnam, including the following provinces: Thanh-hoa, Nghe-an (including Vinh), Ha-tinh, Quang-binh (including Dong-hoi, Quang-ngai, Quang-tri), Thua-thien (including Hue’), Quang-nam (including Hoian), Quang-ngai, Khanh-hoa (including Nha-trang), (Binh-dinh (including Qui-nhon), Binh-thuan (including Phan-thiet), Kontum , and Langbiang (including Da-Lat). (The names in parentheses indicate the chief-lieu towns, i.e., towns in which resided the governmental offices and the office of the province chief. Today, the government of Vietnam might have changed these names, redesignated their geographical boundaries, or reclassified their administrative organization.)

It must also be noted that in Vietnamese, the term “Annam” also means Vietnam as contextually related to French domination. So, “I am Annam” (Toi la nguoi An Nam) means “I am a native of Vietnam.” After 1945, this generic meaning became very common among Vietnamese because of its “identity” connotation as an assertion of national differentiation connected to the colonial era. Today, it’s rarely used in such a generic sense except in a literary or historical context.

(3) Tonkin: The name Tonkin referred to Northern Vietnam, and consisted of 27 provinces: Cao-ba` ng, Bac-can, Bac-ninh, Ha-dong, Ha-giang, Ha-long, Hoa-binh, Hung-yen, Kien-an, Lai-chau, Lang-son, Lao-kay, Mong-cay, Nam-dinh, Ninh-binh, Phu-lang-thuong, Phu-ly, Phu-tho, Phuc-yen, Quang-yen, Son-tay, Sonla, Thai-bi`nh, Thai-nguyen, Tuyen-quang, Vinh-yen, and Yen-bay.

(4) Cochinchina: This name was used herein to denote Southern Vietnam with six provinces under the Nguyen Dynasty: Gia-dinh, Bien-hoa, Dinh-tuong,

Vinh-long, An-giang, and Ha-tien. The first three constituted what was usually referred to as the Eastern provinces, and the rest as the Western provinces of Cochinchina.

(5) Indochina: This name was the short form for a political entity created by France and recognized internationally. Vietnam, Cambodia, and Laos formally named “the Indochinese Union” (L’Union Indochinoise) French occupation, more commonly known in the West as “French Indochina” (L’Indochine Francaise). This political entity was arbitrary and artificial in order to show French domination, at least in the sense that the so-called three Vietnamese states forming Indochina were actually one unified statehood prior to French occupation, and the Vietnamese inhabiting those three parts of the former Vietnam spoke the same language: Vietnamese, sharing the same history and were subjects of the same emperor, whereas the people of Laos spoke Laotian, and the Cambodians spoke the Khmer language, each group shared separate history and were subjects of different sovereignty.

As to Vietnam, in this author’s view, the artificiality of the term “Indochinese Union” reflected the philosophy of divisiveness purposefully implemented during the French occupation, by deepening and emphasizing the differences in historical, geographical, dialectal, and cultural practices of the three regions of Vietnam. (“North” was the situs of original Vietnamese nation-building, independent from China; “Central” was primarily land donated to Dai-Viet (the predecessor name of Vietnam) by the Kingdom of Champa as “dowery” for a political marriage between a Vietnamese Tran princess and Jaya Simhavarman III, a Champa King (a Dai-Viet/Champa coalition against China); and “South” was the result of the various Lord Nguyens’ “Southern” expansion plan, including more political marriages between Nguyen princesses and Lords of other Khmer cultures in the southern part of the peninsula. All three regions formed “nationhood” under the Le Kings, representing the “Golden Age” of Vietnam –- the Le Dynasty was founded by Le Loi (Emperor Le Thai To), who, aided by the renowned Mandarin Nguyen Trai (recognized by UNESCO as “Great Man of Culture,” part of World Heritage), had expelled the Ming Dynasty’s rulers from Dai-Viet. Governance and education under French occupation, therefore, served to fortify and cleverly exploit such North-Central-South historical division rooted in the chronology of Vietnamese nation-building.

The Indochinese Union was created in 1887, but its unity was only realized in 1898 by Paul Doumer, Governor-General of Indochina from 1897 to 1902. It consisted of five states: Cochinchina, Annam, Tonkin, Laos, and Cambodia, together with a territory ceded by China: Quan Tcheou on the Lei Tcheou peninsula, marginally to the north of the Hainan Straits.

(6) Cochinchina: This was the name of a French colony (formerly Southern Vietnam) made part of the Indochinese Union The colony was placed under a local Governor, whereas the other four states of Indochina were French protectorates, each headed by a French Resident Superior. The five-state Union was governed by a French Governor-General, and had its own administration and budget under the French Empire.

Under the Code de l’lnstruction Publigue (Code for Public Education), all five states of Indochina supposedly followed the same pattern of education, the so-called Franco-indigenous educational system, and shared a common university: the Indochinese University founded in Hanoi in 1907. Each state had a local service of education headed by a local chief, and the whole system of education in the Indochina Union was placed under the Director General of Public Education (Directeur Général de l’Instruction Publigue).

One major difficulty involved in any study of Vietnamese education under French occupation is the fact that French administrators compiled statistical data for Indochina as a whole, without further refining data into geographical or ethnic subdivisions. The researcher, therefore, must scout for distinguishing and integrating external facts and non-statistical data based on, inter alia, interpretations and cultural knowledge.

V. IMPORTANT DATES THAT CARRY BOTH HISTORICAL AND “EDUCATIONAL” SIGNIFICANCE:

The five dimensions of the scrutiny should also be played out against a historical backdrop that created two important “educational” dates, as explained below.

The Treaty of 1862 was signed on June 5, 1862, by the Emperor of Vietnam under which Vietnam ceded to France the fort of Saigon and the three Eastern provinces of Southern Vietnam, later named Cochinchina. This date marks the beginning of French colonial installation in Vietnam and hence was selected as the logical starting point for the five-dimension scrutiny.

French domination ended with the Japanese coup d’etat in Vietnam on March 9, 1945. Though the Japanese had virtually occupied Vietnam since 1941, the French colonial administration was allowed to continue their nominal rule until 1945. With the coup, the Japanese publicly proclaimed the end of French domination in Vietnam. Two days later, the Royal Court in Hue renounced the 1884 Protectorate Treaty and reclaimed Vietnam’s sovereignty. Emperor Bao Dai issued a Royal Edict as to his imperial governance on March 17. However, subsequent political events caused the Emperor to abdicate in favor of a provisional government led by Ho Chi Minh, who proclaimed the independence of Vietnam on September 2, 1945.

While President Ho Chi Minh was organizing his new government in Hanoi, the French returned to Saigon and, with assistance from the British, they seized this city on September 23, 1945, and thus started a new phase in Vietnamese history: the Franco-Vietnamese war (also known internationally as the Indochina War). This war ended in 1954, with the partition of Vietnam into two zones under the Geneva Convention in 1954. Ho Chi Minh’s troops (the “Viet Minh”) had declared victory for Vietnam with the 1954 battle of Dien Bien Phu.

For the schoolchildren of Vietnam during such a critical historical time, French colonial education ceased to exist in Vietnam as of 1945: French was no more the official medium in schools, and the whole education system fell into the hands of Vietnamese administrators.

Hence, the years of 1862 and 1945 are not only political and historical dates, essentially, but they also carry much significance in the study of educational systems. These years had “educational” meaning and should be used as landmarks for any study of education in Vietnam during the French occupation.

As explained earlier, traditional Confucian methods of instruction remained in Vietnam until 1919, the date of the last Confucian examination held in Annam. After that, Confucian Education was abolished by the French Governor-General at the time: Albert Sarraut, an advocate of mission civilisatrice. (A famous secondary French school in Tonkin was named after him, from which many famous Vietnamese licensed professionals, artists, scholars, and politicians graduated).

Accordingly, for his scrutiny into education, this author divides French occupation into two major periods: (1) 1862-1919, the predominant period of traditional Confucian Education; and (2) 1919-1945, the predominant period of Franco-Vietnamese Education. The year of 1884, marking Annam and Tonkin as French protectorates, was chosen to account for the beginning of the unique Franco-Vietnamese Education in these two territories (unique in the sense that:
it joined together two specific cultures, two different languages, of opposite nature, against the backdrop of an obsolete, made-dormant Confucian culture of a thousand years;
it was specially designed by the dominant culture — the rulers — for the subordinated culture – the indigenous subjects of an artificial political entity;
Franco-Vietnamese Education was a product geared specifically toward the native Vietnamese of the 20th Century, who reaped its benefit, while French occupation, although a reality, had never been fully accepted by the learning public for whom the product was designed; and
Practically, Franco-Vietnamese Education provided the framework and basis for the educational system of the Republic of Vietnam, i.e. South Vietnam (1954-1975). South Vietnam’s educational system was being further developed under an American model during its short 20-year lifespan when the Republic went defunct as a result of the Communist victory of 1975.

VI. FINDINGS BASED ON THE MULTIDIMENSIONAL SCRUTINY: The economic objectives versus “mission civilisatrice”

The more detailed actual scrutiny and documentation thereof are copyrighted material in book form, with limited distribution, on file with Southern Illinois University. The voluminous, detailed data and discussion do not permit a full summary herein, considering the scope and space of this article. However, this author’s findings are presented below. From the investigation conducted under the five dimensions, this author unfolds ten underlying facts, byproducts, and motivations that constituted the governing parameters for, and characterized French colonial education in Vietnam:

1) the need for immediate communication with native inhabitants, and the role of interpreters;

2) the need for training administrative collaborators;

3) the shrinking role of Chinese characters as the means of education (which ultimately led to the elimination or devaluing of Confucian ethics, consequently replacing them with French acculturation as the basis and structure of Vietnamese life – perhaps the very essence of “mission civilisatrice”);

4) the rising role of chu quoc ngu, the new written Vietnamese utilizing the Roman alphabet as the preferred (and ultimately mandatory) method of written communication and language of instruction;

5) French as the official medium of instruction for the highest upward mobility and for connecting Vietnam to the global environment, making French influence the focus of the new Vietnamese epistemology in the contemporary world;

6) Notwithstanding “mission civilisatrice,” there existed during French occupation a “horizontal” plan implementing the French policy of limiting and restricting education across the mass public. (This premise did not result from local geo – or socio -political factors including Vietnamese patriotism and indigenous resistance against French ruling, but, instead, was well-documented with empirical observations under the five dimensions described above.);

7) There existed further the use of examinations as a method to restrict education and to eliminate candidates;

8) high drop-out rate;

9) high rate of illiteracy; (the seventh, eighth, and ninth premises also confirmed the obvious byproduct of colonial education: those who passed these rigorous examinations and finished the intensive vertically structured of education at the top must-have survived this “horizontal” elimination plan; they therefore truly represented the new intellectuals of Vietnam, the “cream of the crop,” so to speak); and

10) higher education was motivated by centralized or “offshore” colonial politics that did not include local input or reflect local desires and aspirations.

VII. CONCLUSIONS: conflict between colonial economic objectives and the ideals of “mission civilisatrice” that should characterize any educational system

Based on the ten findings described above, this author makes the following conclusions:

The five-dimension scrutiny reveals three basic policies, purposes, and principal characteristics of French colonial education in Vietnam:

1) systematic economic exploitation of local talents and human resources, with defined goals of acculturation, rewards, and, therefore, control over collaborators and recipients of education.

2) structured and systematic training and production of cadres for the colonial administration, and

3) purposeful acculturation based on the French culture as the dominant culture to replace both Chinese influence and the indigenous way of life and thinking process.

The five-dimension scrutiny also reveals the following six major characteristics and common denominators that underlie the three co-existing patterns of education constituting the first (horizontal) dimension summarized above.
All three patterns of education — Confucian Education, French Education (where made applicable to the “privileged few” of the indigenous population), and Franco-Vietnamese Education — were highly competitive and rigorously eliminative. (The Confucian Education system, although officially terminated in 1919, remained as part of the integral family system essential to Vietnamese life, and were perpetuated via exposure to ancient creative literature and an individualized “tutoring” system resulting from the family structure.)
All three patterns provided routes to public services and governmental positions, as part of the overall colonial regime. (At the same time, these patterns also helped create a new class of wealthy and property owners: the urbanites, the small business owners, the petit bourgeois, the few yet existing Vietnamese industrialists, and of course rice farmers-landowners who could afford to send their children abroad, primarily France, for further schooling. Dedication to and value placed on learning was not just the product of French acculturation, but instead, the result of more than a thousand years of Confucian ethics via the old system of self-imposed duty and upward mobility based on Chinese proficiency. (quoting Mandarin Nguyen Cong Tru: “Da mang tieng o trong troi dat, phai co danh gi voi nui song” trans: “being born into in this universe of Heaven and Earth, I must leave a reputable name with rivers and mountains.”)
All three patterns of education were designed to favor and perpetuate a class of privileged elites, separating the privileged from the common people of the agricultural and artisan/small business societies.
All three patterns emphasized the either Chinese or French language and culture, instead of the indigenous Vietnamese culture. (Nonetheless, the family system, as well as the “village” system and a wealth of folklore oral literature perpetuated the indigenous values and ways of life, including the sense of “community,” “history,” and “country.”)
All three patterns stressed literary education to the detriment of vocational and technical education, perpetuating, therefore, a high number of the bottom-rank “under-privileged” who remained impoverished superstitious, and illiterate; and
All three patterns encouraged memorization and imitation, at the expense of initiatives or creativity in problem-solving. However, with language proficiency as the inroad to the communication of thoughts and ideas, the emphasis on memorization and imitation could not block or hinder the curiosity and absorption of the Vietnamese “elites,” leaning toward exposure to learning from sources outside Vietnam. “Subconscious” indigenous values via existing “family” and “village” systems, therefore, remain the highest competition force against “consciously applied” French acculturation via the training of colonial cadres and the educated elites.

VIII. EXPOSITORY COMMENTS – the historical context versus present inquiries

Any study on French education in Vietnam must cover almost a century of the French occupation: from 1862, the year of the Treaty of Saigon, to 1945, the year of the Japanese coup d’état and Ho Chi Minh’s Declaration of Independence in Hanoi, followed by Emperor Bao Dai’s abdication speech given in the Imperial City of Hue. However, the French quickly returned to Vietnam. The Indochina War between the French and Ho Chi Minh’s Resistance Troops (the “Viet Minh”) lasted from 1945 to 1954. The Geneva Convention finally signaled the end of French colonialism, only for the Vietnam War (1954-1975) to erupt, making America a player in what appeared to be a devastating civil conflict. Ideologically motivated, the Vietnam War became parallel to, and an integral part of, the international Cold War.

According to Britannica, the “Viet Minh” as of 1945 was couched as a national movement aiming for independence and decolonization of Vietnam, open to all Vietnamese regardless of political inclination or affiliations.

The Treaty of Saigon (signed in June 1862 by Emperor Tu Duc and ratified by him in April 1863), achieved France’s initial foothold in Vietnam. The Treaty gave France the three Eastern provinces of Southern Vietnam, the agriculturally richest part of the country (ultimately given the name of Cochinchina by French colonists). The Treaty also secured for France the opening of three ports to trade, freedom of missionary activities, protectorate power over Vietnam’s foreign relations, and an imposition of a large cash indemnity or compensation to be paid to France by the Vietnamese sovereignty.

The chief negotiator of the Treaty of Saigon, Mandarin Phan Thanh Gian, ceded Gia Dinh and Dinh Tuong in hopes that the French would stay out of the remainder of Vietnam. Yet, five years later, France annexed the rest of Cochinchina, turning it into a French colony. A Treaty of Protectorate, signed at the August 1883 Harmand Convention, established a French protectorate system over Northern and Central Vietnam, effectively ending Vietnam’s independence as a nation-state. In June 1884, Vietnam signed the Treaty of Hue, which confirmed the Harmand Convention agreement. By then, the French occupation of the entire country of Vietnam was formalized and complete.

In the words of contemporary Western historians, colonialism was the political-economic mechanism whereby various European nations explored, conquered, settled, and exploited resources of the lesser developed word (“lesser developed” in the sense of 19th and 20th-century technology, but not necessarily in terms of anthropological, historical, and cultural identity.)

Put differently, from the perspective of the indigenous cultures, colonialism was not just the political and economic conquest of their native land – an act of robbery, but also a deeply inflicted emotional wound that offended and destroyed their identity.

Acculturation, therefore, was part of the painful exchange of land control for gradual exposure to, and acquisition of, a different lifestyle more in line with modern technology and global travels, which ultimately led to global education. Education and acculturation thus became the “incidental benefit” of that painful and bloody exchange, beautified into the “mission civilisatrice” of the developed world.

The age of colonialism dated back to 1500, with the European discoveries of a sea route around Africa’s southern coast in 1488, and of America in 1492. Thus, colonialism came about as the result of a very long process, which involved advancement in sea-going technology and naval power. So, the less fortunate nations of Asia and Africa could have avoided colonialism had they invested in preparation for technological coming-of-age and advancement to achieve a level-playing field, in order to benefit from the mutual economic (and cultural) exchange that drove colonialism.

In Vietnam, this wisdom of mutual economic exchange was effectively achieved during the era of Lord Nguyens’ rulings over Central and Southern Vietnam, beginning approximately around 1558. (The first Lord Nguyen, Nguyen Hoang, was an official of the Le Dynasty, who escaped the internal politics of Northern Vietnam by seeking the Le Emperor’s permission to embark upon a mission of “southern expansion and development.” Leading willing immigrants, Nguyen Hoang moved south to establish the era of “Nguyen Lords,” thereby creating a Southern territory separate and independent from the North (controlled by the Trinh Lords who established protectionism over the Le Dynasty).

The wisdom of the various Lord Nguyens’ international trade and mutual economic exchange in the Southern territory was evidenced by the continuing development and prosperity of the port town Hoi An in Central Vietnam, one of Vietnam’s very first coastal international trade centers. Yet, Hoi An declined in subsequent centuries due partly to civil wars. In 1802, the Nguyen Dynasty was finally established in the honor of the previous Lord Nguyen’s in order to close the ‘civil war’ chapter and to unify the country. The Nguyen Dynasty, the last of Vietnamese monarchs, modeled Vietnam after the isolationism of China, and had to fight losing military battles against the French invasion.

French invasion, therefore, was a nasty, bloody tragedy, as demonstrated by, inter alia, historical documents written by French officers and soldiers, describing their passionately stabbing the weaker Vietnamese soldiers in one-to-one combat on the beach of Thuan An port, which guarded the Vietnamese imperial city of Hue. In the history of Vietnam, the massacres of Hue must therefore include, not only (i) the imperial uprising of Mang Ca in 1885, which led to the “Can Vuong” [Assisting-the-Emperor] anti-French resistance movement, and (ii) the famous-infamous Tet Offensive of 1968 during the Vietnam War, but also (iii) the rarely-discussed battle of Thuan An in 1883, where thousands of Vietnamese imperial soldiers were slaughtered in the defense of their homeland against sea-going navy Frenchmen. Casualties to France during the battle of Thuan An were reportedly minimal.

Imagine what it was like for Vietnamese students and scholars to sit through “Confucian Education” and “Franco-Vietnamese Education” rigorous systems after and during such time of brutality, bloodshed, chaos, and humiliating challenges both to ethnic identity and cultural loyalty?

In France’s vision of its presence in Vietnam, by 1857, Louis-Napoleon preferred military invasion as the best course of action to advance French interest. Hence, French warships were instructed to take Tourane (now known as the port City of Da Nang in central Vietnam), without further negotiation with the native imperial government. Tourane was captured in late 1858; however, Vietnamese resistance and outbreaks of cholera and typhoid forced the French to abandon Tourane in early 1860. Meanwhile, Paris feared that if France gave up, the British would move in. Also current in Paris at that time (and thereafter) was the rationalization that France had a “civilizing mission” to bring the benefits of its superior culture to the less fortunate lands of Asia and Africa. (This was the common “goodwill” justification for most of the Western countries practicing colonialism, and not just France.)

Yet, in 1930, French colonists guillotined the 13 young men of the newly formed Vietnamese Nationalist Party, who plotted a military coup against the French. The guillotine sent a very clear message of capital punishment that obviously demonstrated no goodwill. Many, if not all, of these 13 young men and their followers were products of the type of colonial educational system and administrative governance described by the author of the five-dimension study. Apparently, the message from the French was that education took place as part of the French mission to civilize, but only to produce the “obedient” who would not touch the guns.

A fortiori, the paradox that lies between such self-serving “mission civilisatrice” and the “rule-by-force doctrine” was manifested in the colonial educational systems investigated by the author of the five-dimension study. His findings and conclusions as summarized in this article were perhaps the best testament of this paradox, thereby affirming that “mission civilisatrice” was lip service to justify and camouflage economic exploitation and

political control. Colonial educational policies and practice were naturally toward the oppressive end.

Yet, the indigenous natives did benefit from such educational system, despite its rigid standard and eliminative objectives (e.g., the five-dimension author made reference to the “restrictive horizontal plan” applicable across the general Vietnamese populace). Such elimination goal further deepened the gap between the few “vertical” native “elites” versus the “horizontal” mass public.

In the 2000-year official history of Vietnam, almost all Vietnamese ruling dynasties had had to engage in, and exhibit adroitly, a consistent level of Vietnam’s humbling vassalage toward China (i.e, “co-existence” with admitted inferiority, as distinguished from civilized superiority), even after Vietnamese resistance had defeated Chinese invasion.

It followed, therefore, that, in hindsight, a soul-searching question must be raised by the indigenous patriots as well as historians: whether a wise geo-political policy of “co-existence” between the indigenous culture and the colonists might have been a better long-term solution to stop or end colonialism at its roots, without the bloodshed, casualties, and destructiveness of resistance wars. (By the mid-20th century, territorial conquest had been outlawed under public international law, and nationalism/decolonization had become a global geo-political trend. Hence, other international legal theories must be invoked to justify the territorial invasion, for example, the “preemptive strike defensive war” doctrine used to justify the war initiated by the United States in the Middle East in the 1990s).

One can also assert that all historical perspectives and evaluations are products of hindsight: possible construction and deconstruction of present impressions and evaluations about a past that is gone, a “fait accompli.” Theoretically, all such established past, i.e., History, could have been altered under a well-reasoned, well-structured “retroactive” hypothesis. The benefit of such a History-based hypothesis is only to benefit policymakers of the present and the future — the lesson learned from hindsight experience, applied under a different set of geopolitical considerations. A past re-cast is the past deconstructed into a hypothetical past.

Last, but not least, today, one must also look more closely at late 20th- and 21st-century “globalization” –- whether international trade and foreign direct investment also share certain common characteristics with the illusory “civilizing-while-colonializing” rhetoric of the colonistic past. Sadly, such rhetoric still exists today in internationalists’ terminologies: the “developed” nations versus the “developing” nations. Oh yes, many nations are “developed,” but others remain “developing,” and all nations thrive on, and strive for, this ladder of “development.” In what sense or semantics is such “development” viewed and voiced?

Sadly still, in documenting and evaluating past educational systems as part of historiography, one encounters the specter of nations that no longer exist. For example, on the peninsula of French Indochina, there was once the Kingdom of Champa. What kind of educational system did the Chams get, if any, from the Vietnamese, who took the Chams’ land, compared to what Vietnam received educationally from France, who later occupied Vietnam?

As another example, today, we have China, and then we have Tibet. Does Tibet still legally exist? Perhaps yes, under certain interpretation of public international law, taking the perspective of the Dalai Lama and his people. But, under the Third Restatement of Foreign Relations of the United States (American jurisprudence on the definition of “nation”), there is no “statehood” or “nationhood” unless there are three established elements: People, Territory, and Government. Does Tibet still have Territory? It does, as the land of Tibet is still there, although the people of Tibet living in exile cannot claim control over such land. Yet the culture of Tibet (and, therefore, its people’s notion of “statehood”) still exists, without borders, of course. In their daily existence, the land still belongs to the exiled Tibetans, in their concept of nationhood or statehood. Do the exiled Tibetans still have a Government? Perhaps yes, because the Dalai Lama represents the exiled Tibetan people’s “sovereignty.”

What’s more, for those Tibetans who currently live in China, what kind of “educational system” have they received, if at all?

***

I want to use this China-Tibet analogy to pay tribute to the tireless works of scholars such as the five-dimension author in their studies of past educational systems that took place on the land of the oppressed. It was their land, but whose educational system was that? History supposedly gave us the answers, the pros and the cons, because the lip service of “mission civilisatrice” did have its byproducts. Education was bestowed by the new rulers, thereby producing scholars and intellectuals who hoped to lead and free their people. In hindsight, perhaps such leadership might not always have to be the battlefields.

Last but not least, how do studies of the past, especially in the field of education, aid the present? A question to be confronted by responsible policy-makers.

We came to individual opinions, as students, teachers, and readers of the 21st Century, through works such as the five-dimension approach presented above.

And more.

©Wendy Duong Nhu Nguyen

Saturday, July 11, 2020

TỪ THẾ KỶ 20 QUA THẾ KỶ 21: HÌNH ẢNH PHỤ NỮ MỸ GỐC Á – CHÚNG TA PHẢI LÀM GÌ TỪ BÂY GIỜ?

Đây là thể loại "personal essay": bài dài, di suốt con đường văn chương và nghệ thuật trình diễn ở Mỹ từ hậu bán thế kỷ 20 qua 21: cũng chính là con đường lập thân cuả người tỵ nạn Việt Nam tại Hoa Kỳ 1975 cho den nay: vì có việc "coordinate" sưả morasse giữa tác giả và toà soạn Diễn Đàn Thế Kỷ ̣post-real-time/delayed time) và đăng thành hai kỳ, tôi sẽ đưa lên mạng lưới riêng, toàn bài sau khi Thế Kỷ đã đăng hết hai kỳ: ̣bài đưa lên mạng lưới riêng là bài chính thức từ tác giả, từ đầu đến cuối.  Hơn thế nưã, có một số độc giả yêu cầu phổ biến nguyên bài vì Diễn Đàn Thế Kỷ có bị ngăn chận bởi tường lưả. 


Bài của Wendy N. Dương Như Nguyện (nguyên tác bằng tiếng Anh: "from Puccini's Madam Butterfly to Vietnam's Statue of the Awaiting Wife: Womanhood between Two Worlds")
Dịch giả:  Thường Đức Ái Chân (viết lại và hiệu đính bởi tác giả)

LỜI GIỚI THIỆU: 
Wendy Nicole NN Duong (Dương Như Nguyện) sinh ở Hội An, rời Việt Nam năm 1975 khi cô khoảng trên 16 tuổi, vưà mới nhận giải Danh Dự Văn Chương Phụ Nữ Toàn Quốc Lễ Hai Bà Trưng cuả Việt Nam Cộng Hoà. Tốt nghiệp luật học từ Đại Học Houston và Harvard. Bắt đầu hành nghề tại Hoa Thịnh Đốn (1886). Năm 1991, cô từ bỏ vị trí ứng viên chung kết đại diện các bang vùng Tây Nam tranh học bổng Tòa Bạch Ốc (White House Fellowship) đề̉ quay về Texas với gia đình, và năm 1992, trở thành thầm phán gốc Việt đầu tiên tại Houston, được Luật Sư Đoàn Hoa Kỳ vinh danh là một trong những phụ nữ da màu tiên phong cuả ngành tư pháp Mỹ. Sau đó, cô từ chức thẩm phán Texas để hành nghề luật sư thương mại quốc tế, làm việc ở Châu Âu và Châu Á (Who’s Who in the World 1996). Đồng thời cô theo đuổi nghệ thuật trình diễn và viết văn. Năm 2000, cô chọn nghề dạy luật toàn thời gian, cống hiến gần 12 năm đời sống vào địa hạt giáo dục. Năm 2011, bộ ba tiểu thuyết cuả cô về lịch sử người tỵ nạn Việt Nam ở Mỹ qua tiếng nói của nhân vật nữ, chưa hề được gửi đi tham dự bất cứ giải thưởng văn chương nào trong dònh chính nước Mỹ, lại được nhà xuất bản cuả cô, AmzonEncore, gửi đi và nhận giải văn học quốc tế bộ môn tiểu thuyết đa văn hoá, do một cơ quan ở Mỹ tổ chức cho tác phẩm tiếng Anh từ phía ngoài nước Mỹ. Sau khi phục vụ chương trình Fulbright cuả Mỹ, cô quyết định quay trở về săn sóc và cận kề song thân trong tuổi già ở Texas.

***

LỜI NÓI ĐẦU CỦA TÁC GIẢ:
Năm 1989, tôi dự thi cuộc tuyển lựa diễn viên cho vở nhạc kịch “Miss Saigon” ra mắt lần đầu ở thành phố New York. Trong cuộc thi tuyển bán kết cattle call ở Broadway, không có ai là Việt Nam thực sự, ngoài tôi. Trong cuộc tuyển lựa, Cameron Mackintosh, lúc đó còn rất trẻ, hỏi tôi tại sao một luật sư lại muốn...đi hát kiểu này. Tôi trả lời, đó là vì ...Giọt Mưa Trên Lá!!! [1]

Footnote 1:   Tôi đi dự thi Miss Saigon trong khi chưa có sự đào luyện đúng nghĩa về sân khấu thanh nhạc, bằng cách hát bài Gịot Mưa Trên Lá cuả Phạm Duy, pha trộn lời Việt với lời Anh, theo lời đề nghị cuả bác Nguyễn Túc ở Virginia và giáo sư âm nhạc Elizabeth Verenios cuả đại học American và Catholic, vùng Hoa Thịnh Đốn. Tôi phảỉ xin nghỉ làm ngày thứ sáu để lên Nữu Ước dự thi.  Ngày thi thì tôi lại mất giọng vì bị cảm, chắc là vì quá mệt.  Trước khi hát, tôi giới thiệu bản nhạc như sau:  Mưa là nước mắt cuả Trời, mà Lá là từ trái tim cuả Đất, Khi Mưa gặp Lá, th̀i đó mới là tiếng lòng cuả cô em bé nhỏ, Miss Saigon.  Nếu quý vị đem cô em bé nhỏ cuả Saigon lên sân khấu Hoa Kỳ, thì xin nghĩ đến nước mắt cuả Trời và trái tim cuả Đất. Rain is the tears from Heaven, and Leaves are part of the heart of Earth. When Rain meets Leaves, there lies the voice of Miss Saigon.  If you put on a stage production for the little woman from Saigon, please think of the tears from Heaven and the heart of Earth.     

Lúc đó, tôi vừa rời công việc ở tổ hợp  luật Washington DC., Wilmer Cutler & Pickering, để trở thành luật sư tố tụng Cấp Một cho cơ quan liên bang giám sát thị trường chứng khoán Hoa Kỳ (SEC).  Cha mẹ tôi bay từ Texas đến Washington nhằm hỗ trợ tinh thần trong thời điểm phiên xử đầu tiên tôi phải xuậ́t hiện ở tòa án để đại diện SEC nhằm truy tố và phạt các chuyên viên kiểm tra kế toán, tranh biện với đội ngũ bào chữa gồm thành viên cao cấp cuả tổ hợp Arnold & Porter ở thủ đô Hoa Thịnh Đốn. Đầu não đội ngũ bào chưã cho các kế toán viên là một luật sư lão thành trước kia là thành viên trẻ nhất cuả đội ngũ truy tố tổng thống Nixon trong vụ Watergate. Vậy mà bây giờ ông ta lại phải tranh biện với "con bé Việt Nam vô danh tiểu tốt" là...tôi!  Phiên tòa này đem đến kết quả tôi được SEC tăng thưởng lên chức vị tố tụng đắc biệt (Special Trial Attorney), Cấp Ba, ngay năm đầu tiên tôi làm việc cho chính quyền liên bang Hoa Kỳ. Nhưng ngay sau đó thì vùng Đông Bắc xôn xao với sự xuất hiện cuả nhạc kịch Miss Saigon, thực hiện bởi đội ngũ đã thành công rực rỡ với vở Les Miserables, dựa trên tiểu thuyết nhân bản cuả văn hào Victor Hugo mà tôi...thần tượng!!!  Qua năm thứ ba làm việc cho chính phủ liên bang, sau khi hỏi ý kiến luật sư lão thành Paul Gonson, đại diện cho SEC trước Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ (Solicitor General), và cũng là một nghệ sĩ nhảy "tap dancing" rất tuyệt vời mà công chúng bên ngoài SEC chưa chắc đã biết, tôi nghe lời ông, quyết định xin nghỉ giả hạn không lương, để theo học nhạc kịch tại viện kịch nghệ Hoa Kỳ (American Academy of Dramatic Arts), và từ đó tôi có cơ hội trở thành người học vai chính vở "Cô Gái Saì-Gòn," một loại diễn viên...đàm thụ!)  
Tôi viết một bài nghị luận về hình ảnh phụ nữ Á Châu trong thời điểm ấy, khi tôi phải chọn lựa những gì mình “thích” cho cuộc đời, không người hướng dẫn, ngoại trừ luật sư Paul Gonson khi ông và tôi ngồi chung chuyến tàu subway từ văn phòng SEC đi về Northern Virginia một buổi tối đầu hè năm 1991. Cha mẹ tôi, những nhà giáo tỵ nạn, với lòng yêu thương con gái tuyệt đối, không hề có ý kiến gì trên những chặng đường tôi đi qua, mà chỉ hỗ trợ bằng những cử chỉ ân cần nhỏ nhoi nhưng với tất cả nỗ lực cuả trái tim cha mẹ, khi cần thiết. Sau cuộc thử nghiệm với sân khấu ở Mỹ, tôi không trở lại SEC để tiếp tục nghề nghiệp của mình với chính phủ liên bang, một quyết định mà cho đến giờ,  tôi thật sự hối tiếc. 
Trong thời điểm kế tiếp, cha tôi có lẽ đã đưa bản sao bài nghị luận ấy (đăng lại dưới đây) cho giáo sư Lê Văn, cựu khoa trưởng sư phạm thuộc viện đại học Huế. Giáo sư Lê Văn là thầy mà cũng là đồng nghiệp của ba tôi trong nghề giáo. Trong hai thập niên 1980 và 1990, giáo sư Lê Văn tổ chức nhiều hội thảo cho các diễn giả về Việt Học, liên kết với Bộ  giáo dục tiểu bang California ở Sacramento.  GS Lê Văn  nhã ý mời tôi đến phát biểu ở một buổi hội thảo do ông đề xuất, và đón tiếp tôi tại nhà riêng của ông bà. Tôi không được biết giáo sư Lê Văn và các cộng sự viên đã đưa bài viết  cuả tôi vào hợp tuyển nghiên cứu người Việt gọi là Dòng Việt (Viet Stream), hiện vẫn còn trên mạng lưới. Có lẽ đây là dịp độc nhất tôi được "xuất hiện" qua giấy bút bên cạnh những tên tuổi xuất sắc cuả thế hệ đi trước, các đồng nghiệp/bạn hữu cuả cha tôi (cha tôi là một nghệ sĩ nghiệp dư, dưới nếp áo cuả bục gỗ, phấn trắng bảng đen, từ trước 1975 của cố hương mà tôi đả bỏ lại sau lưng). 
Đây là lý do cá nhân khiến tôi muốn làm sống lại bài viết này. Nhưng lý do chính, lý do xã hội bao quát chứ không phải lý do cá nhân, là việc khởi phát phong trào "ME TOO" ở Mỹ, trong đó tôi chưa thấy rõ rệt bóng dáng cuả phụ nữ Việt, hay gốc Á...
Lần cuối tôi gặp giáo sư Lê Văn là khi ông bà ghé thăm cha mẹ tôi ở Houston khoảng năm 1999-2000, trước thiên niên kỷ, thời điểm tôi đang chuyển từ hành nghề luật qua công việc giảng dạy. Khoảng  thời gian đó, trong số bạn bè và đồng nghiệp cuả tôi, có một ít nữ luật sư đã đưa đơn tố giác ở EEOC  (cơ quan liên bang bảo vệ dân trước vấn nạn kỳ thị), với mục đích khiếu nại, thưa kiện, chống lại các tổ hợp luật lớn và các tổng công ty đa quốc gia về tệ nạn quấy rối tình dục. Tôi được người hướng dẫn (mentor), một nữ luật sư kỳ cựu, cố vấn trưởng của một công ty viễn thông Fortune 500, bà bảo rằng các nguyên đơn khiếu kiện hoặc cáo giác nạn kỳ thị hay quấy rối tình dục chắc chắn phải đối mặt với một tương lai bị lọt vào sổ đen, đồng nghĩa với việc ô uế thanh danh và mất luôn con đường sự nghiệp, cho dù mình là nạn nhân. Vì vậy, tốt hơn nên cắn răng cam chịu và tiếp tục xây dựng nghề nghiệp mới, ở một nơi chốn khác.  
Tôi không bao giờ quên cuộc bàn luận thân tình rất thẳng thắn này, qua điện thoại với người nữ luật sư kỳ cựu ấy, người đã ngồi ở bục thang cao nhất cuả điạ hạt công ty thương trưởng Mỹ:  cuộc đàm thoại khẳng định một thực tế khắt khe trong một nước Mỹ bình đẳng, một xã hội nơi mà mọi người cứ tưởng ai cũng có thể tiếp cận công lý và tự do ngôn luận. Lời khuyên giữ “yên lặng” rất phù hợp với hình ảnh truyền thống của phụ nữ châu Á, phần tử "yếu mềm" của “một nền văn hóa yên lặng, một mô tả khá thịnh hành trong nước Mỹ, rằng phụ nữ yên lặng là những thành viên khuôn mẫu của một “thiểu số yên lặng” -- Châu Á yên lặng trong một thế giới...không yên lặng.
Song song với phong trào “ME TOO” của nước Mỹ, cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ năm 2016 mở ra một chương mới về hình ảnh phụ nữ taị Mỹ:  Đệ nhất phu nhân Melania Trump đã phá vỡ những rào cản, vượt qua những hình ảnh người mẫu gợi cảm phô trương, công khai bỏ qua các cáo buộc hành vi thiếu chuẩn mực về tính dục của chồng. Bà tuyên bố với truyền thông Mỹ là bà xem đó như “chuyện đàn ông con nít (boys' talks), và các cáo buộc chính khách ngoại tình “chẳng phải là quan tâm của tôi,” bà nói.
Bà Trump không phải là người đầu tiên nâng cao hình ảnh người mẫu và phụ nữ trong giới giải trí lên tầm vóc “nguyên thủ quốc gia” nhờ kết hôn. Đệ nhất phu nhân Pháp quốc chứng tỏ cho thế giới thấy rằng: quay ngược lại thời gian, Marilyn Monroe xinh đẹp với tấm lưng ong đã có thể biến nghệ thuật trình diễn của mình trở thành ngôi vị Đệ nhất phu nhân, thập niên 1960, bằng cách thoát khỏi hình mẫu của biểu tượng tính dục (sex symbol), số mệnh đàn bà, và tiêu biểu đau khổ cuả một mỹ nhân có số phận bi thảm. Gần như nửa thế kỷ sau cái chết của Monroe, và sau hàng chục và hàng chục diễn viên nữ đứng lên bày tỏ tiếng nói về kinh nghiệm ghê rợn của họ trong thế giới của những người đàn ông quyền lực ưa “sờ mó”, “xô đẩy”, và hành động vũ phu, ngay cả hãm hiếp. Nếu Monroe  còn sống, bà cũng sẽ thì thào, “ME TOO!” bằng giọng nũng nịu, hơi khàn khàn nhưng ngọt lịm từ cầb cổ trắng nõn của bà.
Phong trào “ME TOO” ở Mỹ đã đi quá xa, theo ý kiến cuả người đẹp Catherine Deneuve mẫu mực, một diễn viên quốc tế và là báu vật cuả nước Pháp, và cũng là người hâm mộ Monroe. Ngôi sao cao sang cuả nước Pháp này tham gia với hơn 100 phụ nữ Pháp trong ngành giải trí, xuất bản, và hàn lâm, đưa lập luận trong một bức thư gởi tới tờ Le Monde rằng phụ nữ và đàn ông ngày nay đã dùng phương tiện mạng xã hội như một diễn đàn táo bạo mô tả những hành vi sai quấy tình dục, bằng cách công khai theo đuổi, trưng bày những kinh nhgiệm cá nhân, từ đó tạo ra một không khí độc tài toàn trị. Bức thư có đoạn viết:  Hiếp dâm là tội ác. Nhưng tán tỉnh lỳ lợm hay xô bồ không phải là tội ác, cũng không phải dâm ô, hay vồ vập coi thường phụ nữ.Deneuve sau này đã xin lỗi vì có ký tên trên lá thư đó, lá thư đã mô tả phong trào “ME TOO” ở Mỹ là “trò săn phù thủy” “khắt khe.” Trong một bài viết mục xã luận, Deneuve giải thích lời xin lỗi của bà: “Tôi làm diễn viên từ khi tôi 17 tuổi…Tôi chứng kiến nhiều tình huống còn hơn là tế nhị nhạy cảm…Đơn giản hoá, tôi không cần phải lên tiếng nói thay cho chị em của mình.
Dĩ nhiên, trong những "chị em" của Deneuve bắt buộc phải có những phụ nữ gốc  Á "trầm lặng,"  có mặt ở châu Âu, Mỹ,  Á,  Phi, trong các nền “tiểu văn hóa của sự yên lặng,” nơi mà câu nói “ME TOO” có thể là biểu hiện của nỗi hổ thẹn ở quê nhà, nơi mà “ẩn số của yên lặng” áp đặt lên người phụ nữ bởi một "thế giới bên ngoài vô cảm.
Gần đây nhất (tháng 11 năm 2019), cũng trong chính quyền Trump, một phụ nữ châu Á duyên dáng, Mina Chang, người được bổ nhiệm phụ tá thứ trưởng bộ ngoại giao Hoa Kỳ, đã bị cáo buộc gian lận, làm ô danh “con gái châu Á hiền lành nghiêm túc và chăm chỉ.Đây là một phụ nữ bị cho rằng đã leo bậc thang danh vọng nghề nghiệp trong khi không xứng đáng, cho nên phải "gian lận" về thành quả xuất sắc của mình, nào là tốt nghiệp Ivy League Harvard, vân vân. Nói một cách khác, Chang đã lộ liễu đi ngược lại chuẩn mực văn hóa và đạo đức  cuả phụ nữ châu Á đến nỗi cô ta đã ngang nhiên tạo ra "một thực tế hư ảo thay thế thực trạng có thật" (alternative reality), để củng cố cho mình trước  quần chúng: theo cáo buộc, thì ta đã gian trá bằng cấp Harvard, thổi phồng thành quả nhiều kinh nghiệm trong công tác nhân quyền quốc tế, tổ chức từ thiện, và khả năng lãnh đạo, để được cất nhắc vào một chức vụ chính trị của chính phủ Trump. Trong lịch sử cuả phụ nữ cộng đồng Mỹ gốc Á, Chang đã trả một giá rất đắt.
Trường hợp Chang đã tạo nên thành kiến gì cho biểu tượng phụ nữ gốc Á xinh đẹp?  
Lại mới đây nưã, trước thềm năm 2020, năm bầu cử quyết định vận mạng nước Mỹ, một nữ ứng cử viên tổng thống, gốc Á và da màu, cựu công tố viện tiểu bang California, và đương kim nghị sĩ liên bang Kamala Harris, đã bước ra ngoài vòng tranh cử tổng thống cuả đảng Dân Chủ, từ bỏ "ánh đèn sân khấu gay go nhất" ấy, sau khi công chúng biết rằng khi còn trẻ, bà đã "hẹn hò tình aí" với một người đàn ông quyền lực quá nhiều tuổi so với bà. Theo bà, thì ngay hôm nay, việc bà "bỏ cuộc chơi" nơi chốn chính trường của "siêu quốc gia quyền lực thế giới" này, chung quy cũng chỉ vì bà "không tiền rừng bạc bể." 
Đối mặt với tất cả bối cảnh này, trong một giây phút hoài niệm, tôi dùng Google internet để tìm kiếm và phát hiện bài viết của mình trong Viet Stream của giáo sư quá cố Lê Văn. Tôi quyết định cập nhật bài viếtđưa ngòi bút đến độc giả Việt Nam dưới hình thức dịch thuật, với sự giúp đỡ đánh máy cuả độc giả Việt (vì rất đáng tiếc tôi lại không có khả năng đánh máy tiếng Việt), bởi lẽ tôi tin tập thể người Việt tỵ nạn có nhu cầu nhìn lại quá khứ cho hành trình trước mặt cuả phụ nữ gốc Việt tại Mỹ, ở đủ các loại "sân khấu," kể cả sân khấu cuả "yên lặng" (nhưng thật ra đóng cưả che nhau thì cũng chẳng yên lặng gì lắm), nơi chốn mà chúng ta gọi là "nguồn cội." [2]

Footnote 2:  (Tình trạng từ 1975 và đã bao lâu nay thì hình như sự yên lặng” cuả Đất đã trở thành hiện tượng "đóng cưả mà cãi nhau" -- người Việt cãi người Việt mả thôi, dễ dàng đi đến tình trạng mạ lỵ phỉ báng, tựu trung là hiện tượng "ai muốn nói gì thì nói," xong rồi thì...biến mất, hoặc người Việt đưa nhau ra toà án Mỹ, với những trở ngại tâm lý chẳng hạn như:  tránh voi không xấu mặt nào, chén kiểu chọi với chén sành, không nên dây dưa với hủi, một sự nhịn chín sự lành, vân vân.) 

Nhìn lại tổng quát thế kỷ 20 và nhìn trước mặt, chúng ta cần hỏi:  Có một sự tiến bộ, hay chỉ là nuối tiếc hoặc thoái hoá, hay là kết hợp cả hai thái cực, trong cái nhìn biểu tượng nhưng thấu đáo về phụ nữ gốc Á trong dòng chính cuả thế giới Âu Mỹ?
Từ thời điểm tuổi trẻ của tôi, những năm trước và sau 2010, tôi đã chứng kiến và ghi nhận rất nhiều chu trình trưởng thành lớn mạnh cuả phụ nữ Mỹ gốc Á và gốc Việt: nhiều gương mặt xuất hiện, chiếm những vị trí cao ở chốn công quyền, các chức vụ dân cử, môi trường nghệ thuật, giải trí, hàn lâm và doanh nghiệp.[3] 

Foonote 3: (Trong thập niên 2000, khi tôi còn dạy đại học luật, thì danh sách niên giám giáo sư luật gốc Việt tại Mỹ có tất cả là bả̉y người: Việt Đinh, Lan Cao, Nhân Vũ, Thảo Nguyễn, Huyền Phạm, tôi Wendy NN Duong, và thêm một vị đã về hưu là bà Tăng thị Thành Trai.  Hình như chỉ có tôi là dạy môn bắt buộc phải có mặt trên kỳ thi vào luật sư đoàn khi sinh viên tốt nghiệp.  Còn các vị kia dạy những môn mà sinh viên chọn lựa ̣ (elective).  Ngoài điểm bả̉y người này là gốc Việt, thì trong số bảy người, đến sáu người đều chia xẻ mẫu số chung rằng họ có bằng cấp từ trường luật cuả đại học Harvard hoặc Yale.  Riêng bà Trai thì tốt nghiệp luật ở bên Pháp và sau đó học lại ở Chicago, được coi là Ivy League như Yale và Harvard.  Trong số bảy người, đã dạy rồi từ chức để quay trở lại hành nghề thì chỉ có tôi và Nhân Vũ. Và hai người tốt nghiệp luật sớm nhất ở Mỹ là tôi và bà Trai (bà thuộc thế hệ cuả cha mẹ tôi).  Khi tôi đang học luật năm thứ nhất thì bà Trai đang làm việc cho nhà in thông số về luật, công ty Sheppard ̣(muốn đăng tải thông số về luật cho các luật sư nghiên cứu xem luật có còn được áp dụng hay không thì phảỉ có luật gia đọc những án lệ cuả toà).  Vì thế trong nhữ̉ng năm đi học tôi có được niềm an ủi là thế hệ cuả cha mẹ tôi có người làm gương cho tôi ở nước Mỹ trong thế giới luật, tuy rằng giữa tôi và bà Trai không hề có liên lạc cá nhân trong thời điểm đó.  Và những quyết định về nghề nghiệp tôi không hề có ai trong cộng đồng gốc Việt hướng dẫn hay chia xẻ.)

Tuy nhiên, sự thật vẫn là sự thật: sau gần nưả thế kỷ, chưa có được một nữ đại sứ, nữ thượng nghị sĩ liên bang Hoa Kỳ, nữ giám đốc chủ tịch điều hành CEO Fortune 500, nữ chủ tịch viện trưởng đại học, người nữ đoạt giải Nobel, nữ thẩm phán tòa án liên bang tối cao U. S. Supreme Court, nữ diễn viên hay nữ đạo diễn giải Oscar, mà là phụ nữ Mỹ gốc Việt. Và còn nhiều vai trò khác mà chúng ta có thể hình dung, kể từ khi tôi đựợc "lôi ra" đảm nhận việc ngồi tòạ khiêm nhường ở địa phận Houston, và kể từ khi tôi tạm tháo bỏ áo luật sư, đơn thân độc mã trên đaị lộ Broadway cuả Nữu Ước, với tờ giấy nhạc đơn sơ bản Giọt Mưa Trên Lá, không chút kinh nghiệm hay huấn luyện công phu trường kỳ nào, mà lại dám gõ cưả văn phòng Casting Agency cuả Johnson Liff.
Cuối cùng, nhưng không kém phần quan trọng, không có một nguyên thủ quốc gia là phụ nữ Việt nào, thực sự so với hình ảnh 2000 năm trước của Hai Bà Trưng (người dựng nước Việt Nam năm 40 sau công nguyên), hay môt Triệu Thị Trinh muốn chém cá Tràng Kình ở Bể Đông, khoảng 200 năm sau đó?
Nhưng điều này có ý nghĩa gì, khi gương mặt một người nữ Việt Nam hay một phụ nữ Mỹ gốc Việt nào, cuối cùng thì cũng sẽ xuất hiện trong bất kỳ những vai trò này, có thể thực sự làm nên khác biệt? Khác biệt như thế nào? Và đó là sự khác biệt gì, ra sao?
Có phải chúng ta sẽ chỉ nhìn một gương mặt, nguồn gốc di truyền và sắc tộc, hay  là chúng ta nên nhìn sự hy sinh, cá nhân hay tập thể, từ một người, nhiều người, rất nhiều người, có tên hay không tên, được nêu danh hay không hề được biết đến, tất cả những ai đã góp phần xây đắp vun trồng và dấn thân, đặt mình xuống để trở thành những viên đá đầu tiên qua sự hy sinh, đầu óc xuất sắc, thái độ kiên trì, và lòng can đảm, kể luôn cả cá tính lập dị, để chiếm lấy cơ hội, hay để bỏ qua cơ hội, cuả từng người, nhằm đưa sự thành tựu hay chí hướng cuả cá nhân trở thành dấu ấn cuả tập thể? 
Đó mới là nguyên nhân tôi muốn khôi phục lại bài viết này trước hết là để tưởng nhớ Giáo Sư Lê Văn – một cái nhìn về quá khứ, cần thiết để bắt đầu phản ảnh sâu xa hơn, về con đường trước mặt, bước ra bên ngoài “VietStream” của cố giáo sư Lê Văn khả kính và nhân ái. (Tôi cũng chỉ mới được biết chính con gái Giáo Sư Lê Văn lả một phụ nữ tiên phong đã nhận giải thưởng cuả McArthur Foundation ở Mỹ, qua chu trình tác phẩm nhiếp ảnh cuả cô, mô tả chiến tranh Mỹ ở Trung Đông.)   
Tôi muốn đưa ra thách thức, và dành câu trả lời cho mỗi người, hay tất cả mọi người, đàn ông cũng như đàn bà, coi như bất kỳ một câu trả lời khả thi nào, ở mọí tầm nhìn với mỗi chọn lựa cá nhân cũng như sự chuẩn bị tập thể.  Quan trọng nhất, là nhìn cho ra chân dung một lý do thật chính đáng, đi đến sự chung tay hỗ trợ, sự đoàn kết tối cần thiết cho gánh nặng can đảm nhất: việc chung góp nhau gìn giữ, làm tồn tại và gây khởi sắc cho văn hóa và tập thể Việt Nam, ở Việt Nam hay ở Mỹ̉ thì cũng thế.
~~~***~~~

BÀI VIẾT NĂM 1991, CẬP NHẬT HOÁ THÁNG HAI, 2020

NHÌN LẠI THẾ KỶ 20 RỒI QUA THẾ KỶ 21:  TỪ MADAM BUTTERFLY (HỒ ĐIỆP TỬ) ĐẾN HÒN VỌNG PHU --  PHỤ NỮ GỐC Á GIỮA HAI THẾ GIỚI


Tôi, một người đàn bà Phương Đông
đứng giữa những bức tường hỗn loạn…
Đang kiếm tìm một lối về quê
Tôi không còn ngóng trông chồng
trên đỉnh núi cô đơn
không còn ru con nữa
Giờ đây
tôi phải chấp nhận di sản
thanh gươm của người chinh phu




Phần Một: 

TỪ THÂN PHẬN HỒ ĐIỆP TỬ CỦA NHẠC KỊCH CỔ ĐIỂN PUCCINI…

I-             Hình ảnh cánh bướm
Tình yêu lớn của tôi trên đời là âm nhạc Madam Butterfly của Puccini. Dĩ nhiên, âm nhạc trong tác phẩm tuyệt vời này dựa trên câu chuyện cảm động về một người phụ nữ Nhật chết vì một người đàn ông Mỹ không xứng đáng với nàng, cưới nàng nhưng không thật lòng, bỏ rơi nàng trong tuyệt vọng với ảo tưởng chàng sẽ một ngày quay lại. 
Nhưng cái nhìn của Puccini về số phận bi thảm của phụ nữ biểu tượng phương Đông không chỉ là cái nhìn trên sân khấu. Chiến tranh Triều Tiên, tiếp theo là cuộc chiến Việt Nam, sản sinh ra những người Mỹ lai Á “bị ruồng bỏ,” mắc kẹt trên những đường phố quê mẹ. Tuy nhiên, hình ảnh cánh bướm của Puccini, ngay cả khi được trình bày bởi một ca sĩ luống tuổi, có đôi mắt kẻ viền trắng như hạt hạnh nhân nằm nghiêng, vẫn còn là niềm say mê của phương Tây đối với phụ nữ Châu Á.
Hình ảnh cánh bướm, dẫu sao, trong văn chương và triết học phương Đông, thật ra tiêu biểu những gì sâu xa hơn là sự mảnh mai và trang nhã của phụ nữ Châu Á. Hình ảnh cánh bướm là sự giao tiếp của người quân tử với thế giới siêu hình – sự kết nối giữa cái “tôi” và một vũ trụ huyền bí.  Trang Tử, triết gia cổ đại người Trung Hoa, học trò Lão Tử, một lần mơ thấy mình biến thành bướm. Ông viết nhiều sách nổi tiếng về triết lý vũ trụ như muốn bày tỏ về giấc mơ này.
Trong giấc mơ Trang Tử, cánh bướm là một hóa thân được chọn để kết nối thế giới phàm tục con người với thế giới ảo, đầy tưởng tượng, một nơi mà tất cả ràng buộc trần thế không còn vương vấn, linh hồn con người giải thoát khỏi chính cái tôi, cái "ngã." Cánh bướm do đó trở thành biểu tượng của những giấc mơ, tiềm thức, sáng tạo, và bí mật của bóng đêm, chỉ được thắp sáng bởi sự giải thoát khỏi cái tôi. Phải qua quá trình tự giải thoát khỏi cái tôi thì con người mới có thể hòa nhập vào vũ trụ.  Khái niệm hòa nhập với vũ trụ là nền tảng của cả Phật giáo lẫn Lão giáo – cốt lõi triết học và văn hóa phương Đông.
Cánh bướm, hay chuyện thần bí biểu tượng cuả cánh bướm, cũng là biểu thị hình thái nguyên thủy của nữ tính trong văn chương phương Đông. Một nhà văn thời xưa khác cũng người Trung Hoa, ông Bồ Tùng Linh, viết cuốn Liêu Trai Chí Dị,  một cốt truyện huyền bí đầy tưởng tượng, trong đó có những mẫu  chuyện về loài bò sát như thuồng luồng, hoặc cáo, gấu, chồn, bướm, hay côn trùng, hóa thân thành “phụ nữ” để kết hợp với đàn ông có học hay danh giá trong mọi tầng lớp xã hội, nhiều khi là học trò nghèo không tiến thân được trong xã hội Trung Hoa.  Những “phụ nữ” này cực kỳ xinh đẹp, thông minh, thường có phép thuật và theo đuổi một thứ chuẩn mực đạo đức rất thực dụng nhưng linh hoạt, không phù hợp những giá trị Khổng-Nho giáo đang thống trị xã hội hồi ấy. Với tự do khám phá tình yêu và quan niệm cấu trúc gia đình mới mẻ, những “phụ nữ” này khẳng định nữ tính của mình và xác định  ý thức hệ về công bình hay chính nghiã.  Vì lẽ không hoàn toàn là con người, họ không bị xét đoán bởi những lễ nghi, tục lệ, và giá trị đạo đức cuả xã hội Trung Hoa.
Tuy nhiên, để tuyên dương loại phụ nữ mới xuất hiện này, Bồ Tùng Linh đã lồng các nhân vật của mình vào hình ảnh bò sát, cáo chồn, chim, gấu, ngay cả thực vật, hay cánh bướm, có khi là con ong hay những con côn trùng khác, hoặc đơn giản là những...hồn ma. Tiểu thuyết trở thành công cụ để bình thườg hoá các phụ nữ không bình thường này, nhằm thay đổi đời sống Trung Hoa qua cách vẽ ra một chân trời hoang tưởng. Tác phẩm của Bồ Tùng Linh vẫn còn nổi tiếng đến hôm nay, không những trong các nền văn hóa nói tiếng Hoa mà còn ở những nước láng giềng như Việt Nam. Chỗ đứng của tiểu thuyết Bồ Tùng Linh trong văn học Đông Á, dẫu còn tranh biện, thực sự không thể chối cãi. 

II-           Định kiến về cánh bướm hay mặc cảm tự kỷ
Ý nghĩa triết học, tinh thần, và nữ tính của hình ảnh “Cánh Bướm” trong văn chương phương Đông, tuy nhiên, lại ít được biết đến ở phương Tây. Qua âm nhạc của Puccini, phương Tây làm quen với việc xem hình ảnh Hồ Điệp Tử tiêu biểu  cho nữ tính Á Đông, tôi gọi đó là “Định kiến Cánh Bướm” hay “mặc cảm Cánh Bướm (một loại ám ảnh tự kỷ).  Bài viết này là một cố gắng khám phá mô thức này, nhìn lại và xử dụng các ví dụ từ văn chương và nghệ thuật biểu diễn cuả nước Mỹ trong thế kỷ 20:
--khi có sự kết hợp trao đổi giưã hai khối văn hoá Á và Mỹ sau thế chiến thứ hai, khi Nhật đã đầu hàng vì sự tàn phá cuả bom nguyên tử từ Mỹ;
--khi vấn đề căng thẳng chủng tộc và sự bình đẳng về quyền làm người trở nên tiên quyết ở cường quốc như Mỹ và Âu Châu;
--và khi cuộc chiến tranh lạnh giưã hai khối tư bản – cộng sản đem đến những rối rắm phức tạp giưã Âu Mỹ và Á, cùng với những cuộc chiến tranh “đại diện” đẫm máu xẩy ra ở Á Châu (tôi tạm dịch chữ “proxy war, thí dụ như chiến trường Triều Tiên và Việt Nam), lại qua chiến trận Trung Đông và thảm kịch 9/11 tái mở màn cho chiến tranh tôn giáo;
--và sau cùng là việc tạo dựng một thế giới mới về tin học trước thềm ngưỡng cưả thế kỷ 21.
Tất cả những dữ kiện lịch sử xuyên thiên kỷ ấy bắt buộc tạo nên sự thay đổi về cách xử dụng nhân tố toàn cầu, đem lại những điều kiện mới “ắt có mà vẫn chưa đủ” về cách nhìn phụ nữ và Châu Á.  
Trước những bối cảnh khá nhiễu nhương đó, tôi quay lại ý nghĩa triết học, tinh thần, và nữ tính của hình ảnh “Cánh Bướm” trong văn chương phương Đông; tuy nhiên, “cánh bướm triết lý vô giới tính,” rất truyền thống ấy ở phương Đông lại ít được biết đến ở phương Tây.  Hãy so sánh những “motifs” này với thực trạng cuả thế kỷ 20, thế kỷ cuả cấu xé, tranh thủ, đọ sức, thử lưả, nhưng lại là bước sưả soạn cho thế kỷ 21  chúng ta ngày nay, những khuôn mặt phụ nữ cuả cội nguồn Châu Á ở Tây Phương, đang tiến hay lùi?    
  
III-         Phụ nữ Á Đông trong nghệ thuật trình diễn
Hãy lấy màn bạc làm ví dụ đầu tiên. Theo thông lệ truyền thống, chúng ta luôn luôn thấy phụ nữ Á Đông như là những cô gái bán hoa, người hầu, hay nông dân chân lấm tay bùn. Năm phút trên màn hình, họ bị làm tình, cưỡng hiếp, đánh đập hay bắn chết.  Nếu không bị cưỡng hiếp hay bắn chết, thì họ là những “đàn bà mê hoặc”:   nhiều âm mưu, ưa đồng lõa, nham hiểm nhằm mục đích giết chết hay đứng về phía kẻ thù, có khi là cướp lấy...đồng đô la (!!!): hình ảnh của những con rồng cái hay cọp cái!
Sau khi Saigon thất thủ năm 1975, trong nhíều thập niên, có nhiều sản phẩm cuả Hollywood về chiến tranh Việt Nam.  Một trrong những  phim về chiến tranh Việt Nam là "Casualties of War" với tài tử Michael Jay Fox, Tổn Thất Chiến Tranh.  Trong đó, hình ảnh phụ nữ Việt Nam dưới mắt các nhà làm phim Hollywood là một cô gái trẻ yếu đuối, bị bắt cóc, tra tấn, lạm dụng, cưỡng hiếp, đánh đập, đâm chém, và sau đó banh thây vì lựu đạn trên một cái cầu!!!. Trong một cảnh đáng nhớ, tài tử Sean Penn cầm cổ cô gái nhỏ người Việt nhấc lên, y như cách người ta cầm cổ một con gà để cắt tiết. Không kể thông điệp đạo đức của bộ phim và giá trị hiện thực, tôi quan tâm sâu xa đến hình ảnh “con gà chết” thảm thương hiền lành này, một cách hoàn toàn vô thức (subliminal), sẽ in đậm và trở thành hình ảnh phụ nữ Việt Nam trong tâm trí của công chúng Mỹ: một nạn nhân của chiến tranh, trơ trọi, không còn là con người, và đánh mất bản sắc tự lập, tự điều khiển sự sống còn cuả chính mình.
Mấy thập niên trước đó ở Mỹ, sau thế chiến thứ hai, tài tử Nancy Kwan khởi sự cái việc có vẻ là một sự nghiệp đóng phim đầy hứa hẹn, với một vai tên tuổi trong The World of Suzie Wong bên cạnh William Holden. Wong đầy cá tính và nhập vai rất tốt – một sự cải thiện rõ ràng từ các vai tiêu chuẩn của phụ nữ Á Châu là đàn bà dụ dỗ đàn ông, mê hoặc, gái điếm, gái quê nông thôn hay công nhân giặt ủi, nhưng sau cùng, nhân vật Cô Wong vẫn đại diện niềm đam mê của phương Tây với phụ nữ Á đông mà thôi.  Nữ tài tử Kwan xuất hiện trong vài phim nữa, nhưng sự nghiệp cũng ngắn ngủi. Lần cuối cùng, công chúng nhìn thấy cô trong vài quảng cáo kem xoa mặt châu Á dành cho phụ nữ lớn tuổi.
Thập niên 1980 trình làng ở Hollywood một nữ minh tinh sinh ở Trung Quốc, Joan Chen, nhưng lúc ấy thật tình không rõ Chen có tránh được hoàn toàn cái mẫu rập khuôn “Thiếu nữ Á Đông” hay không. Kế tiếp, Chen được đạo diễn David Lynch cho một vai trong drama series Twin Peak, và rồi cô nhuộm răng đen để đóng vai mẹ Việt Nam trong phim cuả Oliver Stone (lại một sản phẩm rập khuôn thành kiến nưã (stereotype): con gái Việt Nam sống ở đồng ruộng thì bị cột lại, rồi lính Mỹ hoặc lính Việt Nam Cộng Hoà cho rắn bò vào ngực áo như thể gái quê sợ rắn không bằng, và giữa chiến tranh du kích khi xác người nổ tung thành mưa bụi, quân nhân thì nổi điên bắn hàng loạt như Mỹ Lai, ai có thì giờ để đạo diễn rắn bò vào áo con gái quê như...Oliver Stone ̣(đã tùng có mặt ở chiến trường Việt Nam, nhưng chắc...không lâu và chắc không sinh hoạt với dân quê Việt).  
Sau cùng, cô Chen, gương mặt sáng giá cuả Châu Á ở Hollywood, cũng thăng tiến nghề nghiệp, trở thành đạo diễn (chỉ đạo một phim có mặt Richard Gere và Winona Ryder là vai chính trong đó). Đi đến đâu? Chẳng thấy giải thưởng Oscar.  Rút cục, Chen làm đám cưới với một bác sĩ giải phẫu, và trở về Trung Quốc làm phim.
Trên sân khấu và trên sàn diễn kịch nghệ (không phải màn bạc của Hollywood), sau thời Puccini, hiếm thấy một nhân vật nữ châu Á nào. Thập niên 1980 và 1990, tuy nhiên, đánh dấu hai sản phẩm nghệ thuật làm hồi sinh hình ảnh Cánh Bướm.
Cuối thập niên 1980, giải Tony Award đến tay David Henry Hwang, một di dân Trung Hoa thế hệ thứ hai, với sáng tác kịch bản sân khấu lấy từ một vụ tai tiếng có tính cách do thám-điệp viên, gây chấn động cộng đồng ngoại giao và quốc tế của thập niên ấy. Gọi tác phẩm mình là "M. Butterfly" (thay vì tên Monsieur Butterfly như trước đó), Hwang kể chuyện một nhà ngoại giao Pháp đem lòng yêu một nữ diễn viên opera người Trung Quốc, theo đuổi tương quan với cô trong hơn 10 năm, chỉ đi đến kết quả là chàng khám phá ra nàng Butterfly lý tưởng của lòng anh thực ra một gã đàn ông, một gián điệp Trung Quốc. Nhà ngoại giao đã yêu thương, vun đắp, và giữ mãi hình ảnh một người phụ nữ Châu Á hoàn mỹ, trong vai Butterfly, và đã thực hiện mơ tưởng đó thành...sự thật, dù rằng sự thật cuả lừa dối.
Tác phẩm của Hwang là một chủ đề phức tạp, dấy lên các câu hỏi thật khó về cuộc sống, tình yêu, hận thù, tình dục, chính trị, sự giao hảo giữa Đông và Tây, giữa đàn ông và đàn bà, giữa đàn ông với đàn ông. Đưa ra những câu hỏi rất khó giải đáp này, Hwang tự kiến tạo lại hội chứng Madam Butterfly – một định kiến về phụ nữ Châu Á – chỉ để thách thức và lên án nó. (Sau đó nưã thì M. Butterfly cuả thập niên 1980 cũng được đem lên màn bạc Hollywood, với tài tử đẹp trai Jeremy Iron; thật ra chỉ làm cho khán giả nhớ đến và đối chiếu tính lãng mạn hoá qua hình ảnh con người đam mê và liên hệ mờ mịt đầy tính cách sương mù giữa phương Tây với Trung Cộng, so với maù sắc nặng nề chính tri cuả miền Nam quả địa cầu trong "Kiss of a Spider Woman" (Nụ Hôn Cuả Nàng Nhện), thập niên 1980, với tài tử lừng khừng William Hurt bên cạnh những bức tường cuả ngục tối...). Kịch bản và phim “Nàng Nhện” được dựa trên một sản phẩm văn chương nổi tiếng cuả Châu Mỹ La-Tinh.
Ngay sau thành công của Hwang, hình ảnh Madam Butterfly được nhắc lại, lần này bởi sân khấu West End cuả thủ phủ Luân Đôn, và Broadway của thành phố Nữu Ước. Các nhà sản xuất và sáng tác không hề giấu diếm sự thật: cốt truyện cuả Miss Saigon được tái tạo từ Madam Butterfly của Puccini. Thời gian, địa điểm và nhân vật đã được thay đổi. Butterfly, cánh bướm, bây giờ là cô gái bán “bar” cuả  Sài Gòn trong thời điểm cuối cùng cuả chiến tranh Việt Nam.  Cảnh “tự vẫn” thương tâm và nổi tiếng toàn cầu trong tiếng hát nức nở cuả Maria Callas, bây giờ xảy ra một nơi nào đó, gần một trà điếm ở Bangkok.  
Người yêu cuả định mệnh chia tay bây giờ là một anh chàng lính Mỹ GI điển trai, có lẽ nhạy cảm hơn, hát những ca khúc jazzy đẹp mượt mà về sự hỗn loạn và rối rắm cuả thành phố Saigon, gây ra do sự vô nghĩa của chiến tranh đè lên cuộc  sống của chàng, và cũng do những tình cảm âu yếm chàng dành cho một cô gái Việt bán quán ngây thơ, trơ trọi giữa chợ đời, mà chàng đã đem lòng yêu thương, một buổi tối chàng bỏ trại lính đi uống rượu.
Nhưng kết cuộc thì vẫn là, chàng đã làm tan vỡ quả tim nàng, trong giờ phút cuối cùng, và rồi nàng cũng đã đi đến cái chết thảm thương: tự vẫn để giao con lại cho chàng và người vợ Mỹ.
Mâu thuẫn chủng tộc chung quanh các vai đóng Miss Saigon làm cho nhạc kịch tăng thêm phần nổi tiếng. Hoặc là một nữ diễn viên-ca sĩ  rất trẻ gốc Phi sẽ đóng vai một thiếu  nữ Việt Nam, hoặc là diễn viên phong cách Shakespeare người Anh Jonathan Pryce sẽ đóng vai nam Mỹ lai, tất cả đã gây ra các cuộc tranh cãi trong cộng đồng nghệ thuật diễn viên người Mỹ gốc Á. Nhưng không nên để cho những cuộc tranh cãi này làm xao nhãng vấn nạn thật sự -- làm thế nào để một tác phẩm nhiều triệu đô la này mô tả được nền văn hóa, lịch sử và con người  Việt Nam trên sân khấu Broadway một cá̃ch mẫn cảm và chính xác.
Chắc chắn, nhạc kịch sẽ phải là một sản phẩm phương Tây cho một công chúng phương Tây, nhưng Việt Nam và người dân Việt -- chuyện xảy ra ở Việt Nam -- trở thành  cốt truyện, là chủ đề của tác phẩm!  Âm nhạc sẽ là âm hưởng Jazz, nhưng nhà soạn nhạc tài ba Claude Michel Schonberg cũng đã cố gắng tìm một chút âm hưởng dân ca Việt qua vài nỗ lực sáng tác để đem lại phong cách Á Đông cho phần nhạc. Chẳng hàng chữ nào cho thấy có cố vấn người Việt tham gia vào tác phẩm hay chu trình dựng kịch. Một vài chữ tiếng Việt được quăng vào phần ca từ, nhưng lại bị phát âm sai một cách khá thảm hại! Trang phục không mô tả chính xác hay tương ứng với y phục người Việt trong thập niên 1970, cho dù là trang phục cuả gái “bán bar” đi chăng nữa,  Các cảnh dàn dựng cho cốt truyện cũng vậy thôi! 
Tôi tìm thấy giá trị duy nhất và điểm sáng ở nhạc kịch Miss Saigon -- ngoài  phần nhạc Jazz, giai điệu và tiết điệu khá hay cuả nhạc thời trang loại “cao,” và cảnh “trực thăng” mà bây giờ người Việt gọi là “hoành tráng,” cũng như cảnh “vĩ đại” nhẫn tâm cuả đoàn quân “đỏ” vào Saigon -- đó chính là sự kiện nhà sản xuất Cameron McKintosh quyết định đưa ra những hình chiếu thật sự “đời thường” về trẻ em Việt Nam để mở đầu sân khấu.  Có lẽ việc thu nhập hàng triệu triệu đô la từ đề tài mẹ Việt Nam đã khiến cho nhà sản xuất Miss Saigon xen vào nhạc kịch một phần trình bày ít ỏi nhằm nói lên lương tâm nhân loại, một  “nhận thức có tính cách lương tâm xã hội” cuả tập đoàn sản xuất!  Ít ỏi, nhưng theo tôi là quan trọng.
Thành công về mặt thương mại của Miss Saigon nằm ở hình ảnh lãng mạn của một người con gái bán quán bia rượu, phải chăng một thứ “nhà chưá trá hình,” như Truyện Kiều gần gũi với văn  hoá Việt Nam, nhưng lại có thêm hình ảnh Romeo là chàng lính đồng minh lương thiện mà đảng cộng sản Việt Nam cho là “kẻ thù dân tộc,” một hình thức ngang trái éo le cuả kịch phẩm Shakespeare: tình yêu cao thượng giưã hận thù truyền kiếp.  Nàng Juliet xấu số nhà quê cuả Việt Nam phải cặ́t lìa nắm ruột, đem cho đứa con thân yêu,  xa quê hương, bị bỏ rơi, nàng yêu nhiều nhưng chẳng nhận được bao nhiêu, và là nạn nhân của một người đàn ông phương Tây, như lính...viễn chinh cuả thời Pháp thuộc (???). Sự tán thưởng của quần chúng đối với Miss Saigon còn bắt rễ sâu xa hơn từ cái “bắt mắt” cuả một sân khấu vĩ đại:  lòng thán phục cuả khán giả địa phương về kỹ thuật dàn dựng rậ́t điêu luyện, tạo dựng lại trên sân khấu một Sài Gòn hoảng loạn trong những ngày hấp hối.  Để báo hiệu cuộc tháo chạy “nhẫn tâm” của đồng minh người Mỹ: nhà sản xuất Miss Saigon mang luôn một chiếc trục thăng lên sân khấu.  Trong thực  chất, nhạc kịch Miss Saigon chỉ là một phiên bản khác, cũng vẫn là khả năng tưởng tượng của phương Tây về câu chuyện huyền thoại mang bóng hình phụ nữ  phương Đông,cách phương Tây đã tạo nên hình ảnh này qua âm nhạc  Puccini trong quá khứ:  phủ phục, vị tha, dâng hiến và chịu đựng là điển hình cho  phụ nữ đang yêu cuả Châu Á: nạn nhân cuả tình trường khi Đông và Tây yêu nhau. Như thế, Miss Saigon khẳng định lại thành  kiến đã lâu đời về phụ nữ Châu Á, diễn tả từ sân khấu.
Ngày hôm nay, thế kỷ 21, Miss Saigon đã lưu diễn, và vài bé gái Việt sinh trưởng ở Mỹ đã tách rời truyền thống cũ “xướng ca vô loài” bằng cách  học nhạc, học diễn xuất, làn hơi phong phú và với giọng Anh ngữ cuả bản xứ, đã thủ diễn vai chính vai  phụ trên sân khấu đ̣ia phương, cũng như tái diễn kịch bản Miss Saigon tại Nữu Ước.  Nhiều bé gái Việt lớn lên ở Mỹ đã bày tỏ sự tức tối về kịch bản này. Việc chống đối Miss Saigon ngày hôm nay không chỉ nằm ở khía cạnh chọn diễn viên, mà còn là một ấm ức văn hoá nào đó được diễn tả trên mạng lưới, tiếng Việt cũng như tiếng Anh:  nhiều người bất mãn không còn thấy cái đẹp cuả Miss Saigon như tôi đã thấy qua biểu thượng tì̉nh mẫu tử cuả những kẻ khốn cùng.  Bất mãn cũng không thay đổi thực thể status quo, vì Miss Saigon vẫn nổi tiếng, được ăn khách trong giới khán giả cuả giải trí “thời thượng,” và tạo nên “sự nghiệp sân khấu ca hát Broadway” cho các diễn viên-ca sĩ như trường hợp cuả nữ danh ca tài ba gốc Phi Luật Tân Lea Salonga.  Nếu các soạn giả gốc Việt muốn cái gì khác hơn, thì họ có quyền tạo dựng bằng cách xây nghề nghiệp trong dòng chính, nhưng khi họ thành công, lẩy trường hợp gần nhất cuả soạn giả Quý Nguyễn cuả vở kịch “rap” Viêtgone, sản phẩm ấy cũng vẫn mang cạ́i khung văn hoá cuả người Mỹ ̣(nhạc “rap,” và đầy rẫy một số ngôn ngữ chửi thề cùng với hình ảnh cuả nḥuc thể, dù rằng các cảnh trí được xây dựng ở thời điểm 1975 hay trong không khí gia đình Việt Nam, giữa người Việt với nhau: cha với con, hay giữa tình nhân với nhau trong bối cảnh tâm lý cuả người di tản thế hệ thứ nhất: gia đình trung lưu cuả Việt Nam thời ấy có ai chửi thề hay diễn tả lộ liễu về tình dục như các diễn viên sân khấu như thế không? Và sự thác loạn nhất thời giữa hai thể xác nam nữ, có thật chăng nữa, cũng sẽ không xẩy ra ngang nhiên trước mặt mẹ già trong hoàn cảnh nước mất nhà tan, mà sẽ phải là sự dấu diếm và che đậy ???  Nói tóm lại, vở nhạc kịch Vietgone cuả soạn giả Quý Nguyễn có thực sự phản ảnh văn hoá Việt Nam thời 1975 hay không?).   

IV – Phụ nữ Châu Á trong tiểu thuyết
Trong lĩnh vực văn chương cuả thế kỷ 20, người phụ nữ châu Á đã được coi trọng hơn. Nhưng sự coi trọng ấy tự nó cũng vẫn dựa trên định kiến. Trong cuốn tiểu thuyết thương mại nhưng rất hay, The Immigrant (Người Di Dâṇ), của Howard Fast, thập niên 1950, nhân vật chính – một triệu phú tự lập thân, Daniel Lavette – thuê một anh “ba Tàu” làm kế toán, lại đem lòng yêu con gái ông ta, bỏ bà vợ Knob Hill xinh đẹp sang trọng, con gái chủ nhà băng nhưng lạnh lùng vô cảm cũng như “tảng băng” vậy đó, để  rồi Lavette phải đeo đuổi cô nhân tình người Hoa.  Người vợ “bé” châu Á dạy Lavette văn hóa, truyền thống, văn chương, chuyện thần thoại, cùng với tính liêm khiết và sự tử tế làm người, trái ngược với sự cách biệt và hợm hĩnh thường hay biểu lộ ở bà vợ Mỹ giàu có mà...tính tình kiêu ngạo thối nát. Sau cùng, người phụ nữ Châu Á, một nhân viên thư viện, hân hoan đón nhận một Lavette trắng tay khi vương quốc hàng hải của ông ta đổ sụp.
Nhưng tình nhân người Hoa của Lavette vẫn rất giống Madam Butterfly mà phương Tây đã quen nhìn, trừ chi tiết cô ta không phải chết tức tưởi thương tâm. Bản thân Lavette từ đầu không thể quyết định xem cô ta có hấp dẫn không trong con mắt của ông.  Cũng giống như Madam Butterfly ̣(và Miss Saigon), để có Lavette, cô gái Hoa làm nghề mọt sách quản thủ thư viện đã phải sinh  đứa con ngoài giá thú, chịu đựng sự ruồng bỏ cuả văn hóa mẹ.  Cô là người vợ Châu Á hoàn hảo, thu hút, hay giúp đỡ, khôn trước tuổi, xây cho Lavette trắng tay một mái ậ́m gia đình  khi tinh thần  ông  hoảng loạn, không còn phương hướng.
Phụ nữ Châu Á xuât hiện ở nhiều vị trí phức tạp hơn trong các tác phẩm của nhà văn đoạt giải Nobel Pearl S. Buck. Nhân vật nữ chính của Buck lộ rõ phẩm chất thông minh, linh hoạt, có chiều sâu, quyết đoán, tận tụy, phức tạp, và thường mang những ý thức nên thơ về hoài niệm nguồn cội. Nhờ Madame Buck (người đã trải gần cả cuộc đời ở Châu Á vì bà là ái nữ một nhà truyền giáo), đất nước  Trung Hoa huyền bí tự mở ra trước con mắt của người phương Tây, vào thời điểm Mao Trạch Đông đã đóng cửa Trung Hoa, tách rời lục địa ra khỏi tia nhìn từ phương Tây của thế giới tư bản tự do.  Thế nhưng, Madame Buck vẫn viết về châu Á, đàn ông, đàn bà, và lối sống Đông phương theo nhãn quan của người ở bên ngoài, nhãn quan ấy xem xét, rồi xâu chuỗi lại. Theo chữ nghĩa của nhà nhân chủng học về văn hóa (thí dụ như Margaret Mead chẳng hạn), thì Madame Buck là người quan-sát-trong-cuộc, nhưng vẫn không phải là người đã trải qua kinh nghiệm như một thành viên sinh ra của bộ tộc!  Những người phụ nữ của Madame Buck luôn luôn tự chủ.  Họ tự khẳng định theo cách riêng rất Châu Á, trên lãnh địa của chính mình – một Châu Á đang thay đổi, mặt đối mặt với một phương Tây xa lạ, và họ đang chống lại ảnh hưởng của Tây phương, trong lúc vẫn cố gắng dung hòa với những mâu thuẫn văn hóa phức tạp.  Buck viết về phụ nữ Trung Hoa và Ấn Độ ở trong nước Trung Hoa và Ấn Độ. Trên lãnh thổ của chính mình, những phụ nữ Châu Á này được phép làm người Châu Á, và trong cung cách truyền  thống, họ làm chủ số phận của chính mình. Bối cảnh đó đặt những nhân vật nữ của Buck tách khỏi những phụ nữ Mỹ gốc Á bây giở – chúng ta -- phải thật sự sống một vai trò hai mặt,  tách hẳn khỏi cái nôi văn hóa của xứ mẹ bên kia bờ đại dương.
Bởi lẽ những nhân vật của Madame Buck được mô tả trên lãnh địa của chính mình, họ không cần thiết phải đại diện cái hội chứng(thật ra tôi rất ghét chữ này, dùng tạm thôi), cái “nghịch cảnh” mà bây giờ tôi tạm gọi là “phụ nữ giữa hai thế giới.”  Không giống những nhân vật nữ Châu Á của Buck, được cơ hội  chống lại một phương Tây đang xâm nhập, những phụ nữ gốc Á ngày nay ở Mỹ lại phải đóng vai trò xâm nhập. Họ phải phá bỏ định kiến cuả đám đông bằng cách tự chứng minh rằng bản thân mình là một hữu thể khác biệt với định kiến từ xưa. Sau đó họ lại phải mở một cánh cửa (hay đúng ra tôi nên nói là phá bức tường bằng đá (nhìn thấy được) hoặc trần nhà bằng kính (không nhìn thấy được) để tìm lối đi, dẫn họ vào một thế giới không quen nhìn thấy gương mặt người Châu Á dưới bất cứ hình thức nào, chứ đừng nói chi đến việc nhìn gương mặt Châu Á mà không theo định kiến.  Khá thường xuyên, định kiến được sinh ra, không những bằng suy nghĩ định khuôn sẵn, dễ chuyển biến thành những thiên lệch có ý thức hoặc vô ý thức, mà định kiến còn được nuôi dưỡng bởi sự thiếu hiểu biết mà nhiều nhà văn gọi là “xuẩn động,” vì đám ̣đông không có khả năng hay sự tò mò đủ để nhìn sâu vào một sự vật mà bề ngoài quá khác lạ so với kinh nghiệm hằng ngày cuả đám đông, đến nỗi sự kỳ bí khó hiểu cuả “cái thực thể nhỏ bé” nhưng “lạ lùng này” (tôi tạm dịch chữ  “exotic” ), sẽ  tự nhiên bị biến thành...một đe dọa đầy nguy hiểm cho thực tại cuả đám đông.  Hoặc giả đám đông quay mặt làm ngơ trước cái vật thể họ không hiểu được, cho nên nhu cầu cuả vật thể ấy coi như   là...không có! 
Tiểu thuyết gia lão thành Graham Greene mô tả khía cạnh định kiến này trong cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông, “Người Mỹ Trầm Lặng,viết từ thập niên 1950 (Các nhà phê bình xếp hạng tiểu thuyết này như một dự báo về hậu quả việc người Mỹ can thiệp vào Việt Nam, tiên tri rằng kết cuộc người Mỹ...sẽ chết ở Việt Nam, hai thập niên trước khi chiến tranh chấm dứt).
Thông điệp về chính trị của Greene mang hương vị một cuộc tình tay ba giữa một cô gái Việt Nam rất trẻ, một nhà báo Anh tuổi trung niên, và một nhà ngoại giao Mỹ cũng…trẻ trung mà lại...khá đẹp trai và...tử tế. Tôi xin gọi sự mô tả của Greene về người phụ nữ Việt Nam – trọng tâm của cuộc tình tay ba – là  “mô tả bằng cách ...không mô tả.” Nhân vật và tính cách của của cô gái trẻ Việt Nam được mô tả hoàn toàn qua những suy nghĩ và các cuộc nói chuyện giữa hai người đàn ông yêu nàng. Để giới thiệu nhân vật, Greene viết bằng lối nhạo báng: “Tên cô là Phượng, hay Phoenix - Phượng Hoàng, nhưng ngày nay, chả có gì quá tuyệt vời, vì con chim Phượng chẳng bao giờ có thể tung cánh bay lên từ một đống tro tàn.” Thế giới nội tâm của Phượng là cả một vòm trời bí mật trước mắt hai người đàn ông yêu cô, cho nên cũng trở thành bí mật trước mặ́t độc giả.  Hai chàng của nàng, một già một trẻ, một Mỹ một Anh, một thì chua chát, một thì lý tưởng, đều hướng tâm trí vào nàng, quyết định theo lăng kính của họ những gì họ cho là nhu cầu của nàng.  Nàng rất ít nói.  Gần như...không biết nói. Diễn đạt của nàng gồm một vài từ, vài câu ngắn tiếng Pháp: “comment” (thế nào, cái gì), “enchanté” (vui vẻ, vui thích, hãnh diện), “Je ne comprend pas” (em không hiểu).  Sinh hoạt của nàng gồm có việc ngồi chơi ở quán bán sữa, đi xem  phim Pháp, coi các cuốn sách ảnh về hoàng gia Anh, mồi thuốc phiện cho người tình Ăng-lê, và sẵn sàng cởi cái quần lụa đen rất nhiều lần ngay cả khi...chưa được yêu cầu.  Biểu lộ suy nghĩ của nàng thường là cái chau mày hơi lâu và chăm chú (đặc biệt sau khi nghe tin người tình Mỹ của nàng đã bị ám sát), trằn trọc thâu đêm, thức giấc khi nàng vừa có ác mộng, lặng lẽ giải thích với người yêu:  “les cauchemars” (ác mộng). Vật tùy thân ít ỏi của nàng gồm mươi cái khăn quàng cổ nhiều màu để mang cho hợp với những chiếc áo dài, vài chiếc quần lụa, và có lẽ còn một vài tạp chí thời trang tiếng Pháp. Sau khi nhà ngoại giao Mỹ bị ám sát chết, Phượng trở lại với người yêu Ăng-lê, mang theo các chiếc khăn quàng và mấy cái quần lụa dài, mà Greene tả là “của hồi môn”  (có tộị nghiệp không???).  Tuy nhiên, nhân vật nhà báo người Anh (có lẽ là “bản ngã” của Greene) viết một bức thư gởi về người vợ Ăng Lê của mình đòi ly dị. “Chia tay với người phụ nữ này (Phượng) đối với tôi sẽ là bắt đầu cái chết.” Ở một vài đoạn trong cuốn tiểu thuyết, Greene cho rằng tình yêu của nhà báo Anh dành cho Phượng chỉ là biến dạng của thói quen nghiện thuốc phiện, càng ngày càng nghiện nhiều vì nỗi cô đơn và tuổi già bất lực.
Nhân vật Phượng giống như bản chất cuộc chiến tranh Việt Nam trong con mắt của những người quan sát và can dự từ phương Tây. Thế giới nội tâm của Phượng không thể xuyên thấu, như núi rừng nhiệt đới Việt Nam đối với quân lính Mỹ. Có lẽ Greene chủ tâm mô tả phụ nữ Việt Nam như một ẩn dụ về sự bí hiểm của cơ cấu chính trị bá đạo (Machiavellian) ở Việt Nam, và cuộc chiến không giải thích được, một cuộc chiến vắt kiệt làm bàng hoàng tâm trí người Mỹ.

V – Câu chuyện thành công hiếm hoi và hình ảnh đang thay đổi
Xét từng trường hợp cá nhân, những phụ nữ Châu Á xuấ̀t sắc khác thường, đã làm đảo ngược được định kiến. Trong những ngày đầu là sinh viên báo chí năm 1976, tôi thường khâm phục nữ phóng viên truyền hình Connie Chung trong những bản tin màn ảnh buổi sáng. Bà Chung lập thân như một phụ nữ có nghề chuyên môn tiêu biểu cho nước Mỹ trong cạ́c thập niên 1970-90, một  nhà  báo thành đạt trong giới truyền thanh truyền hình (có  lần Chung đã được coi là nhà báo truyền hình cạnh tranh chính thức với Barbara Walters): Chung là một  phụ nữ xinh đẹp có tư cách đúng đắn và ăn bận nề nếp phù hợp với vai trò công việc, đủ tầm để kết hôn với một người đàn ông thành công tương tự; lại quyết định chậm sinh con. Cộng thêm những gì có vẻ là một cá tính văn hóa rất mạnh mẽ – tôi đọc đâu đó trong một cuộc phỏng vấn thời gian đầu khởi nghiệp của bà, Connie Chung có lần nói với báo chí kèm theo một nụ cười tươi: “Tôi chỉ là một cô gái Trung Hoa dễ thương.”
Thế nhưng, trong các thập niên 1970, 1980, và 1990, một triệu người chỉ có một Connie Chung. Nhiều phụ nữ chuyên môn khác gốc châu Á dẫm chân tại chỗ mà không có lấy một vinh quang, với nỗi đau và chiến đấu của họ không ai biết tới. Sau cùng, họ được cho là những nữ anh hùng Châu Á, sinh ra với tố chất phi thường là cam chịu số phận, hy sinh khi được đòi hỏi vì quy tắc ứng xử, miệt mài che dấu những nỗi buồn, tận tụy không một chút băn khoăn, chỉ có âm thầm nuốt nước mắt vào lòng. Những người Châu Á thường thường được gọi là “thiểu số thầm lặng” --  việc lên tiếng trước công chúng không phải là đặc trưng văn hóa được ưa chuộng trong truyền thống phương Đông: chúng tôi không được hét to, đòi hỏi hay đánh nhau với ai!!!  Ngay cả chiến trường Việt Nam cũng được thế giới mệnh danh là một cuộc chiến tranh du kích, cho dù vũ khí Nga Tầu Mỹ! Một người phụ nữ Châu Á đầy tham vọng theo truyền thống thì phải buông rèm nhiếp chính, đứng sau một người đàn ông “bù nhìn,” qua hình ảnh đó mà hợp thức hóa sự hiện diện quyền lực của người phụ nữ đứng sau rèm. Những câu chuyện tương tự phản nh cách thức như vậy, cho rằng phụ nữ phải kéo bè kết cánh và giở các thủ đoạn, thí dụ như trường hợp Thái Hậu Võ Tắc Thiên nhà Đường.  Trường hợp Bà Ngô Đình Nhu ở Đệ Nhất Cộng Hoà Việt Nam thì bị báo chí Mỹ so sánh ngay là một “Con Rồng Cái.”
Từ thập niên 1950 và 1960, sau thời của người nhận giải Nobel văn chương Pearl S. Buck, hàng chục thập niên trôi qua không có lấy một tác phẩm văn chương tầm cỡ tập trung về người phụ nữ Châu Á (mãi cho đến năm 2015 thì giải Pulitzer trao cho người gốc Việt đầu tiên lại là tiểu thuyết về nhân vật đàn ông, caí gì cũng làm đúng y theo tiến trình đàn ông Việt tỵ nạn vào nước Mỹ đã hay có thể làm: gián điệp nhị trùng ở miền Nam, con lai Pháp, thuyền nhân, ̣đóng phim Hollywood theo Francis Coppola, kháng chiến Hoàng Cơ Minh, Việt Kiều, rồi vào tù cộng sản, ôi thôi tất cả không thiếu cáí gì, chỉ không ứng cử, thưa kiện, đi lính Mỹ tác chiến bên Trung Đông, học Yale, Harvard, Stanford, etc., hay l̀àm luật sư, bác sĩ, thẩm phán, doanh nhân, để đem tiền bạc chức phận cho bản thân và hãnh diện cho cha mẹ, mà thôi!!!).
Tuy nhiên, ở thập niên 1980, nỗi trăn trở của người phụ nữ Mỹ gốc Á – tiến thoái lưỡng nan trong cuộc sống giữa hai nền văn hóa, bị ám ảnh bởi những bóng ma quá khứ khi lớn lên trên nước Mỹ -  đã bắt đầu được biểu hiện. Thập niên ấy sản xuất ra hai nhà văn nữ gốc Á, những cuốn tiểu thuyết đầu tiên lập tức chiếm danh sách tác phẩm bán chạy nhất trên thị trường chữ nghĩa cuả Mỹ. Tác giả Maxine Hong Kingston và Amy Tan là hai phụ nữ di dân gộ́c Hoa thế hệ thứ hai. Mô tả tương quan của họ với người mẹ, người dì, với anh chị em, và toàn bộ thế hệ những phụ nữ di dân gốc Á đầu tiên bị trầm cảm, đè nén, hoài niệm quá khứ, hai nhà văn này phóng chiếu kinh nghiệm người Mỹ gốc Á vào dòng chính nước Mỹ.
Có lẽ sự thành công của những nhà văn hiếm hoi này có cái gì đó liên quan tới sự kiện sau đây: tính  đa dạng tức là “diversity” đã trở thành “thời thượng” ở nước Mỹ đương đại, phần cuối thế kỷ thứ 20. (Lấy ví dụ, năm 1990, Barbara Bush phát biểu về tính đa dạng  “diversity” trong một bài diễn văn quan trọng, công khai gây nhiều tranh cãi ở đại học Wellesley, một đại học nổi tiếng dành cho các nữ sinh viên ưu tú). Hoặc có lẽ, sự thành công của Kingston và Tan trong dòng chính chắc phải có cái gì liên quan với sự kiện thương mại thế giới ở vòng đai Thái Bình Dương, đã trở nên càng ngày càng quan trọng sau khi Nixon đi Trung Quốc, và do đó, độc giả Mỹ sự tò mò hoặc nhu cầu hiểu biết các cô cậu Thái Bình Dương trong lòng nước Mỹ.  Có lẽ các thành công về văn chương này cho thấy cộng đồng Mỹ gốc Á đang dần dần đảo ngược hình ảnh “thiểu số yên lặng.” Cũng thể Kingson và Tan thành công chỉ vì họ diễn đạt những cảm xúc và kinh nghiệm nhân sinh phổ quát làm lay động trái tim con người –- các vấn đề như quan hệ giữa mẹ và con, khủng khoảng bản sắc, quá khứ và hiện tại, sự đấu tranh nội tâm của con người “mắc kẹt” ở khoảng giữa tranh tối tranh sáng tất cả các “hội chứng” này đã lên tiếng khẩn khoản khắp nơi, bất kể màu da hay giới tính.
Tuy nhiên, những diễn tả văn chương về kinh nghiệm sống của Kingston và Tan không thay thế được một cấu trúc hỗ trợ có hệ thống, thiếu vắng trầm trọng trong đời sống các nhà chuyên môn nữ gốc Á, một thế giới chủng tộc thường bị lãng quên trong dòng chính nước Mỹ hậu bán thế kỷ thứ 20.
Trong những năm cuối thập niên 1980, hai tờ báo chuyên môn American LawyerNational Lawyer phát hành các bản khảo sát của mình về cơ cấu chủng tộc và tỷ lệ nhân viên thiểu số của các tổ hợp luật danh tiếng trên toàn nước. Tỷ lệ các luật sư nữ gốc Á nằm trong các những bộ phận đầu não này là một con số đáng buồn: 0,1 phần trăm. Tôi cũng không lấy làm ngạc nhiên nếu tỷ lệ phần trăm phụ nữ gốc Á nằm trong đầu não những chức vụ quản lý các công ty Fortune 500 ở Mỹ sẽ rất nhỏ nếu không nói là gần như không có. Những gương mặt nữ gốc Á có lẽ thường được thấy hơn trong ngành quản lý cấp trung (mid-management), hay các vị trí thuần về kỹ thuật và khoa học trong thế giới thương trường tư nhân. (Trong thập niên 1980, về lĩnh vực chính trị của Washington, chính quyền Bush vinh danh hai gương mặt nữ gốc Á: chủ tịch Uỷ ban liên bang giám sát thị trường đầu tư các sản phẩm tiêu thụ (CFTC) Wendy Graham, và bộ trưởng bộ Lao ̣Động Elain Chao, người sau đó được bổ nhiệm đứng đầu Peace Corps).  Cả hai bà đều lấy chồng là chính trị gia thủ cựu danh giá trong dòng chính, ở ngoài cộng đồng thiểu số cuả hai bà. Không có phụ nữ gốc Á nào giữ vai trò gì quan trọng trong hành chánh chính phủ Clinton và Obama ở mức tổng hay bộ trưởng, dù rằng Obama bổ nhiệm nử thẩm phán liên bang gộ́c Việt đầu tiên ̣(18 năm sau khi Thị Trưởng Houston bổ nhiệm nữ thẩm phán gốc Việt đầu tiên vào toà án thành phộ́ cho tiểu bang Texas).  Bà Elaine Chao, bắt đầu sự nghiệp chính trị qua học bổng chuyên viên Toà Bạch Ốc (White House Fellowship) dưới thời chính phủ Reagan, hiện nay là khuôn mặt phụ nữ gốc Á độc nhậ́t cuả chính phủ Trump trong điạ vị Bộ Trưởng Giao Thông. Nhưng chính bà cũng đã từng là tâm điểm gây ra bàn cãi chính trị trong dòng chính về vấn đề đạo đức nghề nghiệp.
Nói tóm lại, ở hậu bán thế kỷ thứ 20, phụ nữ gốc Á thành công trong nghề nghiệp  tạo được cảm hứng thành đạt cho thế hệ mai sau, nhưng có thể lại bị chính cộng đồng thiểu số cuả họ buộc phải chấp nhận lối sống, triết lý, cung cách ứng xử, xa lạ với dòng chính, hoặc bị thế giới chuyên môn cuả dòng chính bắt đi ngược lại truyền thống cuả thiểu số bảo thủ tiêu biểu cho cội nguồn gốc Á.  Thông thường, những phụ nữ này hoặc được gắn cho cái danh đã vượt khỏi tầm văn hóa chủng tộc, hoặc bị kết án đã từ bỏ cội nguồn, hoặc cả hai. Một khi mục tiêu nghề nghiệp chuyên môn của họ đã  được thực hiện, thì những phụ nữ tiên phong này được cộng đồng thiểu số thán phục, nhưng trong cái vòng gắn bó ấy, họ lại bị người khác e dè và trở thành đối tượng cho sự tò mò, soi bói, hay  đố kỵ, ghen tuông, dè bỉu. Ngay cả khi mạng lưới ủng hộ bắt đầu được hình thành, những vấn đề được bàn luận thường chỉ tập trung chung quanh những cố gắng chuyên môn cuả nghề nghiệp. Vấn đề bản sắc văn hóa và sự rối rắm sinh ra bởi những mâu thuẫn vì giá trị văn hóa xung đột, vì bản chất cá nhân hay các vấn đề  nhạy cảm khác, thường không được biết tới, hay bị bỏ qua, “phớt tỉnh” coi như không có (tình trạng tâm lý chối bỏ thực tại, “falling on deaf ears,” hay “blind spot”), nếu không nói là còn bị đem ra đàm tiếu hay dè bỉ̉u, có nhiều khi là mạ lỵ, phỉ báng.

Phần hai

QUA ĐẾN HÒN VỌNG PHU Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM

Còn quá nhỏ chưa biết miền Bắc Việt Nam, tôi vẫn được sống qua những nét đẹp phong cảnh cuả Bắc Việt nhờ đọc tiểu thuyết văn chương hay nghe lại những câu chuyện kể từ người lớn.
Trong những cảnh đẹp nhiều người ca tụng ở miền Bắc Việt Nam là một khối đá giống tượng một phụ nữ đang bồng con. Đứng trên đỉnh núi hay ở đèo cao chênh vênh, bức tượng nhìn xuống vùng vịnh nối liền rừng núi với biển Đông.  Khối đá có mặt ở đó hàng mấy trăm năm, có khi cả mấy nghìn năm. Hình như có nhiều khối đá như vậy suốt chiều dài nước Việt, ở những đường đèo hiểm trở, dù rằng khối đá nổi tiếng nhất có mặt ở vùng núi gần biên giới Hoa-Việt ̣(Lạng Sơn/Cao Bằng, Đồng Đăng/Kỳ Lừa), tiêu biểu cho cuộc chiến tranh biên giới trường kỳ trong sự sống còn cuả lãnh thổ Việt. (Lịch sử 4000 năm của Việt Nam là lịch sử của chiến tranh, tựu trung là việc giữ nước trước sự xâm chiếm thường xuyên cuả phương Bắc và cuối cùng là thực dân phương Tây, và nhiều lần nội chiến vì sự tranh giành quyền lực).
Có truyền thuyết éo le trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam về tảng đá này. Tôi nghĩ truyền thuyết ấy trình bày một cảnh huống nghịch lý, tương phản với Madam Butterfly của Puccini.
Theo truyền thuyết, khối đá mang hình thể người đàn bà trước kia là một phụ nữ trẻ tuổi có chồng đi đánh giặc phương xa. Vừa nuôi nấng con, người phụ nữ vừa trông ngóng chồng mình trở về từ cuộc viễn chinh…cho đến lúc cuộc đợi chờ trở thành thiên thu, và nàng không thể ôm lấy nỗi buồn thêm nữa.
Nhưng nàng không bỏ cuộc. Vì vậy, một ngày kia, nàng ôm đứa con thơ trèo lên đỉnh núi, nơi nàng có thể nhìn thấy khung cảnh thuyền bè trên biển và đoàn ngựa phi băng rừng vượt núi. Người phụ nữ đứng đó, tay bồng con, trông chờ người chinh phu, dõi mắt xuống biển, lên rừng, để được trông thấy chồng trong ngày đoàn quân trở về, ca khúc khải hoàn. Đợi chờ, đợi chờ, và đợi chờ, nàng đợi chờ mãi mãi, dạn gió, dầm mưa, dãi nắng, cả những mùa đông giá rét, những mùa hè sôi bỏng. Nàng quên hết khái niệm thời gian hay ý niệm không gian, cảnh vật chung quanh. Nàng đứng đó, ngày này qua ngày khác, tháng này qua tháng khác, năm này qua năm khác.
Cuối cùng nàng hoá  đá…
...Khối đá cô đơn ấy trở nên trường cửu, gắn liền với lịch sử, và trở thành lịch sử, trên đỉnh núi nhìn xuống biển mênh mông và núi rừng bát ngát cuả Việt Nam. Người Việt Nam đặt cho tảng đá cái tên “Hòn Vọng Phu.” Tảng đá cuả sự đợi chờ trong chiến tranh và tình phu phụ. 
Như Madam Butterfly của Puccini, bức tượng người nữ Việt Nam là người vợ ngóng trông, phó thác cả cuộc đời mình vào một hy vọng duy nhất: người chồng sẽ trở về. Bản chất hy vọng của nàng là sự vô vọng! Nhưng người vợ trông chồng Việt Nam vượt lên trên sức mạnh của sự hủy diệt. Cho nên nàng hóa đá.  Sự đợi chờ trống vắng khiến nàng kết tinh thành vĩnh cửu. Sự kết tinh là biểu tượng một tinh thần quá mãnh liệt, sự bền gan đầy sức sống, đến nỗi thân xác vô thường  dễ hủy hoại phải kết tinh thành hình tượng khối đá trơ gan cùng tuế nguyệt, thách thức thời gian và chịu đựng mọi thử thách trong không gian, duy trì và trường tồn maĩ maĩ trước hoàn cảnh vô cùng tuyệt vọng. Nguyện ước của người phụ nữ trông chồng trở nên trường tồn và bất tử, và như thế, tinh thần cuả nàng cũng trường tồn và bất tử.
Butterfly có thể biến mình trở thành một mơ tưởng, một hình ảnh sao chép lãng mạn của người đàn bà bạc mệnh. Butterfly đã đầu hàng, buông xuôi và tự trả thù bằng cách hủy hoại chính cuộc đời mình, và để bảo đảm được số phần cuả đứa con do nàng xếp đặt. Sự quyên sinh của nàng là cách thể hiện lòng tự tôn để đối phó với nghịch cảnh, và để tỏ bày lòng khao khát một kết cuộc cao quý qua sự toàn mỹ, để giữ lấy ảo vọng tình yêu và tinh thần “tử vì đạo,” làm chủ đích cuả đời mình.  Chết đi, nàng buông xuôi.  Nhưng ở hình ảnh Hòn Vọng Phu cuả Việt Nam, không có sự đầu hàng, buông xuôi, không có khái niệm gì về một mơ tưởng do lòng tự tôn. Thay vào đó, ở Hòn Vọng Phu Việt Nam có sự tồn tại cuả một ý chí bất diệt. Tảng đá sừng sững trước thời gian và không gian, năm này qua tháng khác.
Có rất nhiều cách để phân biệt Butterfly và Hòn Vọng Phu Việt Nam. Ví dụ, Butterfly là một nạn nhân tàn bạo của sự bội phản và bỏ rơi cuả tình trường, nhưng  Hòn Vọng Phu Việt Nam thì khác.  Hòn Vọng Phu chịu sự chia cách vì sứ maṇg thiêng liêng cuả dân tộc phảỉ trường tồn trước ngoại xâm.  Nàng không tự tử, mà nàng...hoá đá như đã được tạc tượng bởi thượng đế trong cảnh đợi chờ̉ mỏi mòn tượng trưng cho ý chí cuả nhân loại.
Đồng hoá hay so sánh và đố chiếu,  hình ảnh Butterfly và Hòn Vọng Phu Việt Nam có thể dấy lên nhiều tranh cãi, dựa vào việc  mổ xẻ  văn hóa Nhật Bản vốn đề cao danh dự qua cái chệ́t, đối nghịch với văn hóa Việt Nam vốn trân quý cuộc sống, mang giá trị lịch sử cuả nền tảng phấn đấu để trường tồn.
Nhưng so sánh hợp lý không phải là trọng tâm cuả ̉tôi ở đây. Mục đích của tôi không phải để phân biệt văn hóa Việt Nam với văn hóa và lối sống Nhật Bản, trong đó sự tự tử cuả người Nhật mang ý nghĩa văn hóa như  một hành động cao cả và can đảm. Tôi mượn hình ảnh Cánh Bướm, Butterfly của Puccini, chỉ để nêu lên câu hỏi này: Chúng ta, những người phụ nữ Mỹ gốc Á của thế kỷ 20 và 21, có mang canh cánh trong tâm hồn, trong trái tim mình một Cánh Bướm nhỏ, bởi vì hình ảnh Cánh Bướm luôn luôn là kiểu cách thế giới phương Tây nhìn chúng ta, và có lẽ đó cũng là kiểu cách cộng đồng chúng ta đòi hỏi, hay cách ta tự nhìn lấy mình, từ lúc nền văn hóa chúng ta mở cửa cho  phương Tây nhìn vào qua sự chủ quan cuả họ?
Là người Mỹ gốc Á, chúng ta trở thành cầu nối và là chất xúc tác giữa  Đông và  Tây. Nếu có một giá trị Mỹ mà thế giới đòi hỏi và thèm muốn, đó là giá trị của sự tự do chọn lựa. Trong thế giới mới sáng tạo của mình, ở đó phương Đông và phương Tây phải đón nhận sự trao đổi và giao hòa thì chính Butterfly, Cánh  Bướm, sẽ phải vẽ lại hình ảnh, viết lại kết cuộc, và định nghiã số mệnh của chính mình.
Thế giới của nàng không còn là một cửa sổ nên thơ hình bán nguyệt nhìn ra Thái Bình Dương, nơi nàng ngồi lặng lẽ, mong chờ một chiếc thuyền sẽ không bao giờ xuất hiện (hay một khi xuất hiện, thì chiếc thuyền sẽ báo hiệ̣̣u…cái chết của nàng!). Cánh Bướm có thể không còn phảỉ đóng vai trò một ước tuyệt vọng cuả  một thế giới lễ nghi, truyền thống, nơi mà  định kiến vững chắc và ăn sâu đến nỗi không thể bị phá vỡ - một thế giới mà trong đó phẩm hạnh của nàng được đo lường bằng những hy sinh nàng phảỉ làm vì các nguyên tắc sống không phải tạo ra cho nàng, bởi nàng, hay vì nàng.
Tối cần thiết, thế giới đó phải thay đổi bởi lẽ Cánh Bướm, Butterfly, nếu đúng là nàng, sẽ phải học cách bay đi thay vì ngồi đó đợi chờ trong yên lặng, rồi trở thành nạn nhân cho nỗi cô độc của sự đợi chờ vĩnh viễn…Những đứa cháu và người thân còn trẻ của tôi ở California lớn lên trong một thế giới khác xa những gì những người mẹ của họ đối mặt hàng chục thập niên trước.  Thế hệ mới  gánh vác những cố gắng nghề nghiệp chuyên môn cho bản thân, có lẽ vẫn đang chiến đấu trong sự xung đột giữa các nền văn hóa, vì thế kỷ vẫn còn là một  thế giới chưa hoàn hảo.  Những người trẻ này vẫn còn phải chiến đấu để có cùng một ý thức bản sắc mà tôi đã phải kiếm tìm suốt những năm  cuối cuả  thế kỷ 20, và nếu tôi phải cho họ lời khuyên, rất giản dị tôi sẽ nói thế này:
Là  một phụ nữ Mỹ gốc Việt thế hệ đầu tiên trong một thế giới không phải là phương Đông cuả mẹ tôi, tôi đã phải khám phá ra rằng thế giới  phụ hệ bao quanh tôi đã xác định tôi như một cánh bướm có số phận không may, tôi phải hy sinh cho người khác, luôn luôn và luôn luôn, thì tôi sẽ không gồng mình để thực hiên lời nguyền về số phận nữ nhi bi thảm để làm hoàn hảo cái mơ tưởng mà văn hoá cội nguồn buộc tôi phải tạo nên. Nếu tôi phải chiến đấu để không còn là một cánh bướm sẽ phải...tự tử vì hoàn cảnh ngoài tầm tay với, và vì thế tôi vẫn phải sống để gánh lấy những trọng trách nhằm thay đổi một thưc tế dường như là vô vọng, tôi sẽ nhìn đến sức mạnh cùng sự kiên gan bền bỉ của Hòn Vọng Phu Việt Nam, và tôi sẽ phải nói câu:

Đôi khi, sự bất tử chỉ có thể xảy ra khi khí phách con người phải đọ sức với sự vô vọng của các nỗ lực tinh thần, để tuyệt vọng có thể trở thành hy vọng."
THE END
WND copyrighted 1996, 2019

Thành kính và trìu mến dâng lên linh hồn cuả mẹ tôi, Giáo Sư Việt Văn Trần Quý Cáp Hội An và Đổng Khánh Huế, Bà Dương Đức Nhự nhữ danh Nguyễn Thị Từ Nguyên (1933-2018).
Affectionately dedicated to my late mother, who taught me literature and bought me Pearl S. Buck’s East Wind West Wind, the Vietnamese translation, before I turned 12.  Not only did my mother  give me the book, she also read it with me. She also bought me Buom Khuya, the Night Butterfly, by Tuy Hong, when I turned 16 in Saigon. During my formative years spent in Vietnam, the first 16-plus years of my life, I saw so much suffering in Vietnamese society, in war as well as in urban peace, and what saved us was the fact that I was my mother’s artistic creation, a laissez-faire product, in chaos as well as in order, and that to me was my greatest fortune.  My mother created the writer-artist in me. She let me stand and walk on shoes as well as on bare feet, by showing me conformity, distinction, and contrast.  She tossed me into life to experience happiness and sorrow, mine and hers, such that I can call them my own, and ours. The understanding of a human being, a woman, is the greatest gift that only a mother can give to her daughter, and that is the greatest love I have experienced.  I am blessed to receive, and to earn.

### ~~~~ ####



[1] Xem trên.       
[2] Xem trên. 
[3]  Xem trên.